Szczeć pospolita w fitoterapii i profilaktyce boreliozy – właściwości, działanie i badania

Roślina ta należy do rodziny szczeciowatych (Dipsacaceae). Szczeć pospolita, znana pod łacińską nazwą *Dipsacus silvester*, występuje w stanie dziko rosnącym na terenie Polski, przy czym szczególnie rozpowszechniona jest w regionach południowych. Jako surowce lecznicze wykorzystuje się zarówno jej korzeń, określany mianem *Radix Dipsaci*, jak i liście, nazywane *Folium Dipsaci*. Korzenie, zbierane przeważnie w okresie wiosennym lub jesiennym, stanowią podstawowy składnik do przygotowywania nalewek, wywarów oraz intraktów – czyli stężonych wyciągów roślinnych. Jej znaczenie w medycynie ludowej wzrosło znacznie w epoce średniowiecza, głównie za sprawą prac i obserwacji mistyczki oraz uczonej Hildegardy z Bingen, której pisma do dnia dzisiejszego pozostają cennym źródłem wiedzy o ziołolecznictwie [1, 2].

Badania fitochemiczne szczeci pospolitej (*Cynoglossum officinale*) ujawniły obecność złożonego profilu związków bioaktywnych, wśród których dominującą grupę stanowią polifenole – przede wszystkim flawonoidy takie jak luteolina, apigenina, kwercetyna oraz kaempferol. Ponadto zidentyfikowano szereg kwasów fenolowych, w tym kwas chlorogenowy, protokatechinowy, *p*-kumarynowy oraz *p*-hydroksybenzoesowy. Niezwykle cenne są również bisirydoidy (np. swerozyd), tetrairydoidy oraz triterpenowe saponozydy, występujące głównie jako wolne kwasy oleanolowy i ursolowy. Ekstrakty z tej rośliny wykazują udokumentowane działanie przeciwzapalne oraz bakteriobójcze, skutecznie redukując lokalne stany zapalne skóry [2]. Literatura naukowa potwierdza również ich aktywność przeciwdrobnoustrojową wobec trzech kluczowych gatunków grzybów patogennych: *Candida albicans*, *Rhodotorula rubra* oraz *Aspergillus fumigatus*. Mechanizm działania opiera się głównie na synergistycznym wpływie kwasów fenolowych i flawonoidów, które znacząco wzmacniają efekty antyseptyczne. Warto podkreślić, że ekstrakt ze szczeci wykazywał porównywalną skuteczność wobec *Aspergillus fumigatus* co standardowo stosowana nystatyna [3]. Dodatkowo, kwas ursolowy oraz fenolowe związki wykazują właściwości hepatoprotekcyjne, podczas gdy irydoidy obecne w wyciągu działają analgetycznie, co zostało potwierdzone w licznych badaniach [1, 2].

Przeprowadzono kompleksowe analizy laboratoryjne, których przedmiotem były ekstrahowane substancje aktywne pozyskane z niedawno zebranych korzeni szczeci pospolitej (*Dipsacus fullonum*), celem oceny ich potencjalnego działania przeciwdrobnoustrojowego wobec *Borrelia burgdorferi*—spirochetu odpowiedzialnego za rozwój boreliozy z Lyme. Jako punkt odniesienia dla porównawczej analizy efektywności posłużył standardowo stosowany w terapii antybiotyk β-laktamowy, amoksycylina. Wyniki badań *in vitro* wykazały, że frakcje ekstrakcyjne uzyskane przy użyciu rozpuszczalników organicznych—konkretnie octanu etylu oraz dichlorometanu—demonstrowały poziom aktywności mikrobiologicznej porównywalny z działaniem wspomnianego leku referencyjnego. Co istotne, zaobserwowano wyraźne właściwości bakteriobójcze, szczególnie w przypadku preparatu rozpuszczonego w octanie etylu: po czterech dniach inkubacji zanotowano redukcję żywotnych komórek *Borrelia* o 99,7% (±1,0% odchylenia standardowego), co potwierdza wysoką skuteczność badanego wyciągu [4].

Nalewka ze szczeci pospolitej (*Dipsacus fullonum*) przygotowywana jest z wysuszonych i starannie rozdrobnionych fragmentów korzenia lub liści, które poddaje się ekstrakcji za pomocą 40-procentowego roztworu etanolu. Proces maceracji trwa standardowo dwa tygodnie, po czym mieszaninę poddaje się filtracji w celu uzyskania klarownego ekstraktu. Zalecane dawkowanie doustne to trzy porcje dziennie po 10 mililitrów, przy czym istnieje również możliwość stosowania preparatu zewnętrznie – np. do przemywania drobnych ran skórnych lub stanów zapalnych [1]. Choć wstępne doniesienia sugerują potencjalne korzyści z suplementacji wyciągiem ze szczeci u pacjentów z przewlekłą postacią boreliozy – jako uzupełnienie konwencjonalnej antybiotykoterapii – konieczne są dalsze, kontrolowane badania kliniczne, aby jednoznacznie określić jego skuteczność przeciwko *Borrelia burgdorferi*, w tym optymalną formę ekstrakcji (np. nalewka, odwar, ekstrakt glicerynowy) oraz mechanizmy działania. Ponadto historyczne źródła zielarskie wskazują na szersze spektrum zastosowań tego zioła, w tym łagodzenie objawów reumatycznych, wspomaganie terapii dny moczanowej czy ogólną detoksykację organizmu.