Płaskostopie: etiologia, czynniki zagrożenia, strategie terapeutyczne oraz rola aktywności oporowej w rehabilitacji biomechanicznej stopy

Prawidłowo ukształtowana stopa ludzka nie przylega całą powierzchnią do podłoża, lecz opiera się na trzech głównych punktach podparcia: guzie piętowym, głowie pierwszej kości śródstopia oraz głowie piątej kości śródstopia. Pomiędzy tymi punktami rozpięte są łuki stopy: łuk podłużny przyśrodkowy, łuk podłużny boczny oraz łuk poprzeczny. Płaskostopie (pes planus) to zniekształcenie polegające na obniżeniu lub całkowitym zaniku tych fizjologicznych wysklepień. Wyróżnia się płaskostopie podłużne (spłaszczenie łuku przyśrodkowego) oraz poprzeczne (poszerzenie przodostopia i opadnięcie głów kości śródstopia). Utrata wysklepienia upośledza funkcję amortyzacyjną stopy.

Etiologia płaskostopia jest wieloczynnikowa i dzieli się na wady wrodzone oraz nabyte. Postać wrodzona wynika z anomalii kostnych lub uogólnionej wiotkości więzadłowej. Znacznie częściej występuje płaskostopie nabyte, spowodowane osłabieniem aparatu mięśniowo-więzadłowego stopy. Do głównych czynników ryzyka należą: nadwaga i otyłość generujące nadmierny nacisk na struktury stopy, siedzący tryb życia, noszenie niewłaściwego obuwia (sztywne podeszwy, wysokie obcasy, wąskie noski), długotrwała praca stojąca, niewydolność ścięgna mięśnia piszczelowego tylnego oraz przebyte urazy stawu skokowego.

Utrata fizjologicznej amortyzacji stóp wywołuje zaburzenia w całym łańcuchu biokinematycznym kończyny dolnej. Podczas chodu dochodzi do nadmiernej pronacji stopy, co wymusza koślawe ustawienie kolan (genu valgum), rotację wewnętrzną kości udowej oraz przodopochylenie miednicy. Konsekwencją są przewlekłe zespoły bólowe stóp (zapalenie rozcięgna podeszwowego, ostrogi piętowe), bolesność stawów kolanowych i biodrowych oraz przeciążeniowe bóle kręgosłupa w odcinku lędźwiowo-krzyżowym. Ponadto płaskostopie poprzeczne sprzyja powstawaniu bolesnych modzeli, nagniotków oraz palucha koślawego (haluksa).

Leczenie płaskostopia opiera się na postępowaniu zachowawczym ukierunkowanym na wzmocnienie mięśni głębokich stopy i przywrócenie równowagi mięśniowej. Skuteczna fizjoterapia obejmuje ćwiczenia czynne mięśnia piszczelowego przedniego i tylnego, rolowanie rozcięgna podeszwowego piłeczką, chodzenie boso po zróżnicowanym naturalnym podłożu (trawa, piasek) oraz ćwiczenia chwytne palców stóp. Uzupełnieniem terapii są indywidualnie dobrane, dynamiczne wkładki ortopedyczne wykonane na podstawie badania podoskopowego, które unoszą łuki stopy i korygują oś pięty. W przypadku nadwagi kluczowym elementem terapii jest redukcja masy ciała.

Osoby z płaskostopiem nie muszą rezygnować z treningu na siłowni, jednak ćwiczenia wielostawowe z obciążeniem osiowym (przysiady, martwe ciągi) wymagają szczególnej dbałości o technikę. Zapadanie się łuków stopy pod sztangą powoduje niebezpieczne koślawienie kolan, grożąc uszkodzeniem łąkotek i więzadeł krzyżowych. Przed rozpoczęciem serii roboczych zaleca się aktywację 'krótkiej stopy' (ćwiczenie Short Foot według Jandy), czyli aktywne unoszenie łuku podłużnego przy zachowaniu kontaktu głowy I kości śródstopia z podłożem. Należy unikać miękkiego, niestabilnego obuwia biegowego na rzecz butów z twardą, stabilną podeszwą lub ćwiczyć w skarpetkach na macie.