Wpływ kofeiny na ludzki organizm

Kofeina jest alkaloidem purynowym, który należy do grupy metyloamin. Jest to biały proszek o gorzkawym smaku, pozbawiony zapachu. Nie gromadzi się w organizmie ludzkim i jest wydalana z moczem w postaci niezmienionej oraz jako pochodna kwasu moczowego i ksantyny. Jedna filiżanka kawy zawiera od 2 do 115 mg tej substancji, podczas gdy śmiertelna dawka wynosi 1012 g. Średnie spożycie kofeiny w Europie wynosi 280490 mg dziennie, przy czym najwięcej spożywa się jej w krajach skandynawskich, co jest związane z dużym spożyciem kawy.

Kofeina występuje w następujących produktach: kawa (40 mg/100 g), herbata (11 mg/100 g), kakao (230 mg/100 g) oraz napoje energetyzujące (31 mg/100 g).

Kofeina jest szybko absorbującym związkiem, który osiąga maksymalną koncentrację we krwi po 30–120 minutach od spożycia, co zależy od indywidualnych warunków organizmu i obecności pokarmu w żołądku. Kofeina nie gromadzi się w organizmie, jest metabolizowana w wątrobie na teofilinę i teobrominę. Efektem spożycia kofeiny jest blokowanie receptorów adenozyny, prowadząc do zwiększenia wydzielania katecholamin, takich jak adrenalina, dopamina i serotonina, pobudzając układ nerwowy centralny. Kofeina zwiększa metabolizm, co prowadzi do zwiększenia zapotrzebowania organizmu na tlen. Ponadto, kofeina zmniejsza napięcie mięśni gładkich w naczyniach krwionośnych i pobudza wydzielanie soku żołądkowego. Kofeina jest naturalnym stymulatorem, który zwiększa wydajność intelektu, zmniejsza zarówno zmęczenie psychiczne, jak i fizyczne, oraz poprawia wydalanie płynów i wykazuje słabe działanie moczopędne. Kofeina blokuje receptory adenozynowe A1 i A2, co prowadzi do zmniejszenia aktywności cyklazy adenylanowej oraz zmniejszenia poziomu cyklicznego 3’5’-adenozynomonofosforanu (cAMP) w komórkach. Kofeina również pobudza produkcję neuroprzekaźników serotoniny, GABA, adrenaliny i noradrenaliny, wpływając na funkcjonowanie mózgu, działając pobudzająco, ułatwiając procesy umysłowe i zwiększając koncentrację. Spożycie kofeiny w dawce >250 mg na dobę powoduje wzrost ciśnienia skurczowego i rozkurczowego krwi o 5–15 mm Hg. Pomimo tego, że spożycie tej substancji prowadzi do zwężenia naczyń i wzrostu oporu obwodowego, nie wpływa na rozwój nadciśnienia tętniczego krwi. U osób uzależnionych od dużych dawek kofeiny nie stwierdzono wpływu kofeiny na podwyższenie ciśnienia krwi mimo aktywacji układu współczulnego. Umiejętne spożycie kofeiny nie wpływa na zwiększenie ryzyka rozwoju chorób układu krążenia. Nie wykazano także jej związku z częstotliwością występowania zawałów czy też arytmii.

Ze względu na oddziaływanie na ośrodkowy układ nerwowy oraz pobudzanie receptorów dopaminy, częste spożywanie dużych ilości kofeiny prowadzi do uzależnienia. Podobnie jak w przypadku uzależnienia od papierosów lub alkoholu, konieczne jest stałe dostarczanie czynnika aktywującego ośrodki przyjemności w mózgu, aby funkcjonować poprawnie. Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne uznaje kofeinę za związek psychoaktywny, jednak nie uważa jej za typową substancję uzależniającą. Zgodnie z Klasyfikacją Chorób i Zaburzeń Stanu Zdrowia Światowej Organizacji Zdrowia, objawy wynikające z nadmiernego spożycia kofeiny są uznawane za zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane substancjami stymulującymi. Uzależnienie od kofeiny nazywane jest kofeinizmem i może objawiać się niepokojem, lękiem, drażliwością, pobudzeniem, drżeniem mięśni, bezsennością, bólami głowy, zwiększonym moczeniem, zaburzeniami czucia, zaburzeniami funkcjonowania układu krążenia (np. przyspieszonym biciem serca lub arytmią), a także zaburzeniami układu pokarmowego (np. nudnościami, wymiotami, biegunką). Objawami odstawienia od kofeiny są zwykle zmęczenie, ból głowy, osłabienie, senność, zmniejszenie aktywności, trudności z koncentracją, drażliwość, lęk, nerwowość i objawy grypopodobne. Nadmierne spożycie kofeiny może być szkodliwe dla zdrowia, powodując nadmierne pobudzenie psychoruchowe, przyspieszenie pracy serca i zwiększone oddawanie moczu. Zażycie jednorazowo dawki >750 mg może prowokować silne pragnienie, szum w uszach, zaburzenia widzenia, problemy ze snem (np. trudności z zasypianiem, spłycenie snu i obniżenie jego jakości), a także częstoskurcz nadkomorowy lub komorowy. Kofeina może również mieć wpływ na rozwój choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy. Osoby, które z różnych powodów muszą stosować dietę lekkostrawną, powinny unikać kofeiny. Podczas ciąży należy ograniczyć spożycie kawy i innych produktów zawierających kofeinę, ponieważ wysokie dawki tej substancji mogą mieć działanie teratogenne, powodując wewnątrzmaciczne zahamowanie wzrostu płodu oraz zaburzenie mineralizacji szkieletu.

Bezpieczna ilość kofeiny, która nie wywołuje szkodliwych reakcji u ludzi, wynosi maksymalnie 400 mg dziennie, co odpowiada maksymalnie 2–3 filiżankom kawy na dzień. Należy jednak pamiętać, że każdy człowiek ma inne predyspozycje genetyczne i metaboliczne, dlatego też indywidualne uwarunkowania każdego człowieka powinny zostać wzięte pod uwagę. Przekroczenie 500–600 mg kofeiny na dobę może spowodować niekorzystne skutki uboczne. Długotrwałe spożywanie kofeiny może prowadzić do zaburzeń związanych z nerkami, mięśniami oraz układem pokarmowym. Spożycie znacznej ilości kofeiny (>7 g) może spowodować nawet śmierć, choć przypadki takie są bardzo rzadkie. Kofeina spożywana w małych ilościach i sporadycznie nie powoduje negatywnego wpływu na zdrowie. Jednak nadmiar tej substancji może prowadzić do uzależnienia oraz niekorzystnych skutków dla organizmu.