Dieta w przypadku atopowego zapalenia skóry (AZS)

Atopowe zapalenie skóry, znane również jako egzema lub wyprysk atopowy, to przewlekła choroba skórna o podłożu genetycznym, charakteryzująca się nadmierną reakcją immunologiczną organizmu. Objawy obejmują suchą, szorstką skórę, często pokrytą łuskami i zaczerwienioną. Silny świąd prowadzi do drapania, co pogarsza stan skóry. U niektórych pacjentów objawy zanikają w okresie dojrzewania, podczas gdy inni zmagają się z chorobą przez całe życie. AZS zwiększa ryzyko wystąpienia astmy, alergicznego nieżytu nosa i przewlekłego zapalenia spojówek. Choroba często dotyka dzieci, u których występuje nadwrażliwość na niewielkie dawki alergenów. Dodatkowo zaburzenia w produkcji ceramidów, dysfunkcja gruczołów łojowych i niedobór filagryny przyczyniają się do rozwoju wyprysku atopowego. Dzieci z egzemą częściej cierpią na alergie pokarmowe i nadwrażliwość na dodatki do żywności. Badania wskazują, że dieta bogata w przetworzone produkty, cukier i rafinowane oleje, a uboga w warzywa i owoce, sprzyja powstawaniu i nasileniu objawów AZS.

Mecanizmy rozwoju egzemy atopicznej (AZS) są wielowarstwowe i nie zostały w pełni wyjaśnione. Specjaliści identyfikują kluczowe czynniki, takie jak: predyspozycje genetyczne, w tym mutacje genu kodującego filagrynę – białko regulujące wilgotność i elastyczność skóry; oraz czynniki zewnętrzne. Do czynników sprzyjających AZS zalicza się nadmierną higienizację, zanieczyszczenie środowiska, palenie tytoniu w okresie ciąży lub narażenie na dym tytoniowy, przewlekły stres u kobiet w ciąży oraz niedobory żywieniowe.

Postawienie diagnozy wymaga potwierdzenia co najmniej trzech z wymienionych kryteriów głównych, w tym: świądu, typowego umiejscowienia zmian skórnych (u niemowląt na policzkach, głowie, tułowiu i pośladkach, u osób dorosłych na zgięciach stawów, dłoniach i policzkach), dodatniego wywiadu rodzinnego oraz przewlekłego przebiegu zmian. Ponadto konieczne jest stwierdzenie co najmniej dwóch z kryteriów pobocznych, takich jak: wczesne pojawienie się objawów, podwyższony poziom przeciwciał IgE, dodatnie wyniki testów skórnych, nawracające zapalenie skóry, spojówek lub nosa, rogowacenie i suchość skóry, nasilony świąd po spoceniu lub podrażnieniu oraz zaostrzenie objawów po stresie. Ważnym elementem diagnostycznym jest również przeprowadzenie badań w kierunku alergii pokarmowych, ponieważ eliminacja alergenów może znacząco poprawić stan skóry pacjenta.

Terapia skórna charakteryzuje się wieloaspektowym podejściem, obejmującym zarówno lokalne, jak i ogólnoustrojowe metody leczenia, a także działania przeciwzapalne i wzmacniające naskórek. W terapii miejscowej stosuje się: – glikokortykosteroidy, które wykazują intensywny efekt przeciwzapalny, hamujący proliferację komórek i działanie immunosupresyjne; – inhibitory kalcyneuryny o działaniu przeciwzapalnym; – takrolimus i pimekrolimus, które posiadają silne właściwości immunosupresyjne. W terapii ogólnoustrojowej stosuje się: – leki antyhistaminowe, które zmniejszają swędzenie; – cyklosporynę i glikokortykosteroidy. Obecnie coraz rzadziej stosowane ze względu na niepożądane skutki uboczne. W terapii wspomagającej stosuje się: – fototerapię. Promieniowanie UV o odpowiedniej długości fali wykazuje działanie immunosupresyjne; – preparaty z kwasem gamma-linolenowym; – psychoterapię; – balneoterapię; – leczenie przeciwwirusowe, przeciwgrzybicze lub antybiotykoterapię w przypadku wtórnych zakażeń skóry; – unikanie ekspozycji na czynniki pogarszające objawy, np. wysoką temperaturę, alergeny. Leczenie często polega na stosowaniu kilku preparatów jednocześnie, emolientów, przestrzeganiu odpowiedniej diety oraz zmianie stylu życia. Osiągnięcie remisji wymaga dyscypliny nie tylko ze strony pacjenta, ale również jego najbliższych. W literaturze pojawiają się coraz to nowsze doniesienia na temat potencjalnie skutecznych metod leczenia. Ważne jest, aby stosowanie jakiegokolwiek leku czy suplementu konsultować z lekarzem. Tylko pozostawanie pod stałym nadzorem dobrego specjalisty pozwoli na skuteczne zniwelowanie objawów.

Aby zmniejszyć objawy AZS, konieczne jest wprowadzenie do diety kilku prostych zmian, które skutecznie wspomagają leczenie główne zalecane przez lekarza. Dieta stanowi istotny element terapii, który nie powinien być pomijany podczas leczenia pacjenta z AZS. Jest nieodzowną częścią procesu zdrowienia, a poprawa stanu skóry jest trudna do osiągnięcia bez korekty nawyków żywieniowych. Przyszłe matki, których rodziny mają przypadki AZS lub partnerzy z dodatnim wywiadem rodzinnym, powinny zadbać o zdrowie dziecka jeszcze przed poczęciem i kontynuować zdrowe nawyki żywieniowe w czasie ciąży. Podstawowe zasady obejmują: – eliminację alergenów pokarmowych – w przypadku potwierdzonej alergii należy wykluczyć ze diety uczulający produkt, zastępując go odpowiednim wymiennikiem o podobnych wartościach odżywczych, ale nie wywołującym reakcji alergicznej. Najczęściej u pacjentów z AZS stwierdza się uczulenie na mleko krowie, jaja, cytrusy, truskawki, marchew oraz alergie krzyżowe; – regularne spożywanie warzyw i owoców – zaleca się codzienne spożywanie około 700 g świeżych warzyw i owoców, co redukuje ryzyko astmy jako następstwa AZS dzięki wysokiej zawartości witamin i antyoksydantów. Należy dbać o różnorodność, włączając je do zup, sałatek i surówek; – zwiększenie podaży zdrowych kwasów tłuszczowych – optymalne stosowanie wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, zwłaszcza omega-3 w proporcji 1:2 lub 1:4 do omega-6. Omega-3 występuje w tłustych rybach, owocach morza, orzechach, olejach rzepakowym i sojowym, migdałach i pestkach dyni, natomiast omega-6 w olejach z wiesiołka, ogórecznika, słonecznika, kukurydzy, sezamie i awokado; – wzbogacenie diety w probiotyki – produkty fermentowane, takie jak jogurty, kefiry, maślanki, kapusta kiszona i ogórki kiszone, poprawiają mikroflorę jelitową, zmniejszając ryzyko AZS u dziecka o 21%. U dorosłych zaleca się suplementację szczepami Lactobacillus casei i paracasei; – dostarczanie witamin i składników mineralnych – kluczowe jest zapewnienie odpowiedniej podaży witaminy D i antyoksydantów, takich jak witaminy C i E, selen, retinol i beta-karoten, które łagodzą stany zapalne i wspierają regenerację skóry. Witamina E występuje w olejach roślinnych, tłustych rybach, orzechach i ziarnach, beta-karoten w marchwi, papryce, szpinaku i morelach, a witamina C w cytrusach, papryce, brokułach, czarnej porzeczce i aronii. Selen znajduje się w orzechach brazylijskich, czosnku, grzybach i soczewicy; – rezygnacja z żywności przetworzonej – należy unikać produktów wysoko przetworzonych, fast foodów, konserwantów i barwników, które mogą nasilać objawy skórne. Dieta powinna opierać się na naturalnych produktach; – nawodnienie – konieczne jest utrzymanie prawidłowego nawodnienia organizmu, co wspiera nawilżenie skóry od wewnątrz. Zaleca się spożywanie co najmniej 1,5 l wody mineralnej dziennie, a w przypadku wysiłku fizycznego lub wysokich temperatur – nawet 2,5 l na dobę.

Oprócz diety, naukowcy podkreślają istotność innych aspektów, które mogą znacząco poprawić stan skóry. Należą do nich: – rezygnacja z palenia – palenie nasila procesy zapalne, utrudnia gojenie się ran, zwiększa szkodliwe działanie wolnych rodników, co negatywnie wpływa na kondycję skóry. Ponadto palenie, także bierne w okresie ciąży, znacznie zwiększa ryzyko AZS u dziecka; – ograniczenie spożycia alkoholu – alkohol prowadzi do odwodnienia organizmu, co przyczynia się do przesuszenia skóry i nasilenia świądu; – stosowanie emolientów – odpowiednio dobrane preparaty nawilżające wspomagają hydratację skóry, łagodzą świąd i chronią przed patogenami. Warto wybierać produkty bez konserwantów, barwników czy zapachów, aby uniknąć podrażnień. Dermatolog może zalecić odpowiedni preparat lub indywidualną mieszankę apteczną; – noszenie odpowiedniej odzieży – ubrania z naturalnych, delikatnych materiałów, przewiewne i luźne, zapobiegają obtarciom i poprawiają cyrkulację powietrza. Należy unikać wełny i lnu, które mogą podrażniać skórę; – właściwa pielęgnacja – mycie skóry delikatnymi, nawilżającymi środkami w letniej lub chłodnej wodzie. Skórę należy osuszać miękkim, czystym ręcznikiem lub ręcznikami papierowymi; – redukcja stresu – stres jest kluczowym czynnikiem zaostrzającym objawy skórne. Warto stosować techniki relaksacyjne lub psychoterapię; – przestrzeganie dodatkowych zasad: – dokładne pranie nowych ubrań przed ich noszeniem; – utrzymywanie odpowiedniego nawilżenia pomieszczeń; – eliminacja alergenów, takich jak kurz, sierść czy roztocza; – dbanie o nawodnienie podczas aktywności fizycznej i stosowanie delikatnych środków do pielęgnacji skóry po treningu. Te proste działania mogą zapobiec zaostrzeniom choroby.

Atopowe zapalenie skóry staje się coraz bardziej powszechnym problemem zdrowotnym w naszym społeczeństwie. Choroba ta charakteryzuje się skomplikowanym mechanizmem powstawania i wymaga wieloaspektowego podejścia terapeutycznego. Kluczowym elementem wspomagającym leczenie farmakologiczne AZS jest odpowiednio dobrana dieta, która nie tylko poprawia efekty terapii, ale także przyczynia się do ogólnego dobrego samopoczucia. Dlatego warto skorzystać z pomocy dietetyka klinicznego, który opracuje indywidualny plan żywieniowy dostosowany do potrzeb pacjenta.