Żelazo w diecie osoby uprawiającej sport

Żelazo jest uważane za pierwiastek śladowy niezbędny do prawidłowego działania organizmu. Bierze udział w wielu procesach metabolicznych, w tym syntezie DNA, tworzeniu neuroprzekaźników i hormonów. Ilość żelaza w organizmie zależy od płci i wieku - u dorosłych mężczyzn wynosi 4,2 g, a u kobiet 3,4 g. Potrzeba żelaza u aktywnych fizycznie kobiet przewyższa znacznie zwykłą normę: może być nawet o 70% wyższa w porównaniu ze średnią potrzebą (EAR). Osoby ryzykujące niedobory (np. długodystansowi sportowcy, wegetarianie) powinny regularnie przechodzić badania i stosować dietę bogatą w żelazo, przekraczającą normę (> 18 mg dla kobiet; > 8 mg dla mężczyzn). Niedobór żelaza może prowadzić do zaburzeń erytropoezy, co w konsekwencji może doprowadzić do rozwoju niedokrwistości. Należy pamiętać, że zaburzenia erytropoezy mogą mieć także inne przyczyny pokarmowe lub powstawać jako odpowiedź na przewlekłe choroby, dlatego wszelkie odchylenia od normy należy konsultować z lekarzem. Nawet w przypadku odpowiedniej diety i prawidłowego wytwarzania erytrocytów może rozwinąć się niedokrwistość z powodu szybkiego ubytku erytrocytów (np. wskutek ich degeneracji lub krwotoku). W przypadku niedoborów żelaza mogą wystąpić objawy takie jak: zanik brodawek języka i wypolerowanie jego powierzchni, suchość skóry, pękanie kącików ust, łamliwość włosów, łamliwość paznokci i występowanie na nich podłużnych bruzd.

Brak żelaza może prowadzić do negatywnych skutków zdrowotnych i spadku wydolności fizycznej, w tym zakłóceń w pracy tkanki mięśniowej oraz zmniejszenia fizycznej wydolności, co w konsekwencji wpływa na pogorszenie adaptacji i efektów treningowych. Wysiłek fizyczny o dużej intensywności, krwawienia miesiączkowe, hemoliza mechaniczna oraz mikrokrwawienia z przewodu pokarmowego mogą zakłócać metabolizm żelaza. Sportowcy z niedoborem żelaza powinni szukać pomocy u specjalistów i rozważyć suplementację doustną oraz zmiany w diecie. Warto zwrócić uwagę, że spożywanie żelaza bezpośrednio po wysiłku fizycznym nie jest zalecane z powodu wysokiego poziomu hepcydyny, który zakłóca wchłanianie żelaza. Powrót do pełnego zdrowia może zająć od 3 do 6 miesięcy. Sportowcy z poprzednimi przypadkami anemii i niedoborów żelaza (niski poziom ferrytyny) powinni stosować strategie żywieniowe, które zwiększą poziom żelaza. Najlepiej, by przyjmowali żelazo o wysokiej przyswajalności, czyli żelazo hemowe, lub żelazo niehemowe w połączeniu z witaminą C. Często spotykanym zjawiskiem wśród sportowców jest przejściowe obniżenie poziomu hemoglobiny, które pojawia się na początku okresu treningowego, związane z tzw. Hemodylucją, czyli sportową anemią. Zmiany te mogą być korzystne podczas wysiłków aerobowych i nie muszą negatywnie wpływać na wydolność fizyczną.

Żelazo w produktach żywnościowych występuje w dwóch odmianach: żelazo hemowe (Fe2+) występuje w produktach pochodzenia zwierzęcego oraz w postaci jonów żelaza; żelazo niehemowe (Fe3+) natomiast występuje w produktach pochodzenia roślinnego. Każda z tych form jest absorbowana w różnych ilościach – szacuje się, że żelazo hemowe jest absorbowane w około 25%, podczas gdy żelazo niehemowe w okolicach 2-5%. Uważa się, że żelazo hemowe jest bezpośrednio transportowane do wnętrza komórki dzięki specyficznemu transporterowi. Jednakże żelazo w formie jonów Fe3+ musi zostać najpierw zredukowane do Fe2+ przez enzym ferroreduktazę w obecności kwasu askorbinowego, zanim zostanie przeniesione z przewodu pokarmowego do wnętrza enterocytu. Dalsze losy żelaza zależą od aktualnego zapotrzebowania organizmu oraz ilości żelaza w organizmie. Żelazo może być magazynowane w komórce poprzez przyłączenie do ferrytyny bądź ulec utlenieniu do Fe3+ i przejść do osocza, gdzie połączy się z innym białkiem transportowym i zostanie przekazane do narządów docelowych – szpiku kostnego i wątroby.

Substancje, które poprawiają wchłanianie żelaza, obejmują witaminę C, peptydy z częściowo strawionego tkanka mięśniowej, fermentowane produkty spożywcze oraz kwasy organiczne, takie jak jabłka lub kwas cytrynowy i fruktoza (miód). Produkty hamujące wchłanianie żelaza obejmują: fitany (produkty roślinne), brzoskwinie, polifenole (czarny herbata i kawa), peptydy z częściowo strawionych białek roślinnych, peptydy. Ogólne zalecenia dotyczące optymalnego zapotrzebowania na żelazo dla sportowców obejmują również odpowiednie spożycie energii, szczególnie u sportowców z niskim indeksem spożycia żelaza, którzy cierpią na niedobór żelaza w zbożach, soi, sojowych fasolach, sokach grejpfrutowych, owocach i warzywach, a przynajmniej pięć razy w tygodniu korzyści z tych produktów powinny być dostarczane w formie zbóż, zbóż lub zbóż (owoce, winogrona, rośliny strączkowe, owoce, warzywa itp.).

Niedokrwistość związana z niedoborem żelaza jest bardzo powszechnym zjawiskiem, szczególnie wśród grup, takich jak: młodzi ludzie w okresie dojrzewania, osoby stosujące diety redukcyjne, osoby o monotonnej diecie, osoby przyjmujące duże ilości błonnika i rzadko spożywające produkty mięsne, sportowcy poddawani intensywnym obciążeniom w trakcie treningu. Poprawny postępowanie, obejmujący leczenie przyczynowe (przestrzeganie odpowiedniej diety lub przyjmowanie suplementów żelaza po poradzie lekarskiej) pomaga przywrócić właściwe parametry.