Niewłaściwa reakcja układu immunologicznego na gluten – objawy i rokowania. Choroba trzewna i niewłaściwa reakcja układu immunologicznego na gluten

Gluten stanowi kompleks białek roślinnych obecnych w podstawowych zbożach uprawnych, w tym w pszenicy, życie oraz jęczmieniu, a także – w wyniku krzyżowej kontaminacji – w owsie. Choć jego pierwotnym źródłem są wyroby piekarnicze, makarony czy kasze, to substancja ta bywa ukryta w licznych produktach przetworzonych, takich jak wyroby cukiernicze oparte na mące pszennej, przetwory mięsne z dodatkiem stabilizatorów czy nabiał zawierający zagęszczacze na bazie glutenowej [3]. Szacuje się, że reakcje alergiczne na gluten – zarówno zależne od immunoglobulin typu E (IgE), jak i niezależne od nich – dotykają około 6% populacji pediatrycznej oraz 2% dorosłych, objawiając się zaburzeniami żołądkowo-jelitowymi (np. biegunką, wzdęciami), zmianami skórnymi (wysypka, atopowe zapalenie skóry) oraz symptomami ze strony układu oddechowego (katar sienny, astma oskrzelowa) [4]. Warto podkreślić, że pszenica – jako najczęstsze źródło uczuleń spośród zbóż glutenowych – zawiera ponad 20 różnych alergenów, co oznacza, iż reakcja na gluten nie jest tożsama z alergią na pszenicę w całości. Podstawowym filarem terapii pozostaje ścisłe przestrzeganie diety eliminacyjnej, wykluczającej wszelkie źródła glutenowe.

Reakcje nadwrażliwości na składniki pszenicy i innych zbóż zawierających gluten można podzielić ze względu na dynamikę ich pojawiania się. **Reakcja natychmiastowa** ujawnia się w ciągu maksymalnie sześćdziesięciu minut od spożycia produktów glutenowych i jest związana z obecnością swoistych immunoglobulin klasy E (IgE) skierowanych przeciwko frakcjom glutenu. Jej kliniczny obraz może obejmować pojedyncze epizody lub współwystępowanie wielu symptomów, takich jak: uporczywe nudności kończące się wymiotami, ostry epizod biegunki, zagrażający życiu wstrząs anafilaktyczny, obfity wodnisty wyciek z nosa (nieżyt nosa), nagle pojawiające się swędzące zmiany pokrzywkowe na powierzchni skóry, skurcz mięśni gładkich oskrzeli prowadzący do duszności, a także różnorodne wysypki skórne o charakterze zapalnym. Z kolei **reakcja opóźniona** nie jest mediowana przez przeciwciała IgE – jej manifestacja następuje z opóźnieniem, często między kilkoma godzinami a dwoma dobami po ekspozycji na alergen. Dominują wówczas przewlekłe dolegliwości żołądkowo-jelitowe (przeważnie biegunka) oraz nasilenie objawów atopowego zapalenia skóry. Istotne jest, że obraz kliniczny alergii glutenozależnej wykazuje znamienne różnice w zależności od grupy wiekowej. U osób dorosłych najczęściej obserwuje się: nawracającą pokrzywkę, obrzęk naczynioruchowy (w tym obrzęk Quinckego), epizody wstrząsu anafilaktycznego oraz uporczywe zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego. Natomiast u dzieci dominują zmiany skórne o charakterze atopowym, podczas gdy objawy ze strony układu oddechowego czy pokarmowego występują stosunkowo rzadko, co potwierdzają badania epidemiologiczne [5,6].

Celiakia stanowi autoimmunologiczną enteropatię wywoływaną przez gluten, prowadzącą do przewlekłego stanu zapalnego oraz zaniku kosmków jelitowych w błonie śluzowej jelita cienkiego, co dokumentują liczne badania kliniczne [7]. Zarówno celiakia, jak i alergia na gluten klasyfikowane są jako odmienne podtypy nietolerancji pokarmowych, jednak ich patomechanizmy, przebieg kliniczny oraz rokowania znacząco się różnią – co podkreślają aktualne wytyczne gastroenterologiczne [8]. W obu jednostkach chorobowych niezbędne jest stosowanie restrykcyjnej diety eliminacyjnej, wolnej od glutenu, jednakże w przypadku alergii na gluten istnieje potencjalna możliwość spontanicznej remisji objawów, szczególnie u populacji pediatrycznej, gdzie odnotowuje się wysoki odsetek przypadków samoistnego ustępowania nadwrażliwości wraz z wiekiem [9,10]. W ostatnich latach w literaturze medycznej coraz częściej wyróżnia się również trzecią kategorię – nieceliakalną nadwrażliwość na gluten (NCGS), której patogeneza nie wiąże się ani z mechanizmami autoimmunologicznymi, ani alergicznymi, a której rozpowszechnienie – według wstępnych szacunków epidemiologicznych – może przewyższać częstość występowania zarówno celiakii, jak i klasycznej alergii na gluten [11].