Kamienie w pęcherzyku żółciowym - podstawowe wskazówki dotyczące odżywiania

W kamicy żółciowej, tworzą się w pęcherzyku żółciowym osady składników żółci, które nie są rozpuszczalne: cholesterol, bilirubina (barwnik żółciowy), białka oraz sole kwasów żółciowych. Te składniki łączą się w twarde kryształy (kamienie), które utrudniają przepływ żółci i mogą częściowo lub całkowicie zablokować jej wypływ do jelita. Większość pacjentów, bo około ⅔ nie prezentuje objawów choroby. Diagnoza jest często stawiana w trakcie badań profilaktycznych lub diagnostyki innych schorzeń. U osób z dolegliwościami, występuje natomiast ból brzucha, który nazywamy kolką żółciową. Jest to ostry ból brzucha, który pojawia się nagle pod prawym żebrem i może promieniować aż do prawej łopatki. Najczęściej występuje po spożyciu tłustej potrawy, w wyniku stresu lub wysiłku fizycznego. Jest to związane z przemieszczaniem się kamienia, który zamyka ujście przewodu żółciowego, co prowadzi do wzrostu ciśnienia w jego wnętrzu. Bólowi często towarzyszą nudności i wymioty. Zazwyczaj ustępuje samoistnie, jednak jeżeli trwa dłużej niż 6 godzin i występuje podwyższona temperatura ciała, może to świadczyć o powikłaniach. Wśród nich wymienia się zapalenie pęcherzyka żółciowego, dróg żółciowych oraz trzustki, perforację (pęknięcie) pęcherzyka oraz niedrożność jelit. Do objawów niespecyficznych, czyli takich, które mogą towarzyszyć także innym chorobom, należą m. in. Zgaga, wzdęcia brzucha i dyskomfort po spożyciu tłustego posiłku.

Diagnostyka opiera się na badaniu ultrasonograficznym (USG) jamy brzusznej; wartościowe mogą się również okazać badania laboratoryjne (wyższe stężenia enzymów wątrobowych - AlAT, AspAT, ALP, amylaza, lipaza). W zarządzaniu tym stanem wykorzystuje się dwie podstawowe metody: objawowe leczenie kolki żółciowej (przyjmowanie leków przeciwbólowych i rozkurczowych) oraz zabiegi chirurgiczne stosowane w przypadku objawowego kamienia żółciowego, takie jak usunięcie pęcherzyka żółciowego wraz z kamieniami za pomocą laparoskopii lub, gdy to nie jest możliwe, przez otwarcie ścian brzucha.

Przed omówieniem diety w kontekście kamicy pęcherzyka żółciowego warto przyjrzeć się roli odżywiania w rozwoju tej choroby. Źródła wskazują, że powstawaniu kamieni sprzyja model żywieniowy, który cechuje się wysoką wartością energetyczną, dużą ilością nasyconych kwasów tłuszczowych oraz kwasów nienasyconych trans, cukrów rafinowanych oraz fruktozy, oraz zawiera mało witaminy C oraz błonnika. Opis ten spójny jest z modelem tzw. Diety zachodniej, często obserwowanej wśród mieszkańców krajów rozwiniętych. Kamica współwystępuje także z wieloma chorobami, m.in. otyłością, cukrzycą czy hipertriglicerydemią. Dieta w niepowikłanej, bezobjawowej kamicy pęcherzyka żółciowego oraz w profilaktyce tej jednostki nie wymaga stosowania znaczącej interwencji – zalecenia są spójne z tymi dla zdrowych osób dorosłych i zgodne z założeniami modelu śródziemnomorskiego. Stosowany jadłospis powinien być normotłuszczowy (20–35% całkowitej energetyczności menu) z przeważającym udziałem tłuszczów jedno- oraz wielonienasyconych, pochodzących z ryb, olejów roślinnych, pestek oraz orzechów. Ograniczyć warto natomiast udział tych nasyconych oraz nienasyconych o konfiguracji trans, obecnych w tłustych mięsach, tłuszczach pochodzenia zwierzęcego, utwardzonych tłuszczach roślinnych oraz żywności przetworzonej. Warto także zredukować spożycie mięsa do kilku razy w tygodniu – pozostałe porcje zaś zastąpić rybami, nasionami roślin strączkowych czy ich przetworami. Ważne jest, by model żywienia bazował na produktach bogatych w błonnik, takich jak owoce i warzywa (przy czym przeważać powinny te drugie) oraz pełnoziarniste produkty zbożowe. Składnik ten przyspiesza pasaż jelitowy, zmniejszając wchłanianie cholesterolu z pożywienia. Unikać należy natomiast produktów o wysokiej gęstości energetycznej, w szczególności tych bogatych w cukier: słodyczy, słodkich napojów czy dosładzanego nabiału. Wysoki indeks glikemiczny posiłków również sprzyja rozwojowi kamicy – z tego względu warto wybierać przede wszystkim produkty mieszczące się w zakresie niskim oraz średnim. Niezwykle ważna jest regularność spożywanych posiłków oraz unikanie długich przerw pomiędzy nimi. Dzięki temu pęcherzyk żółciowy opróżniany jest systematycznie, co zapobiega powstawaniu zastojów żółci kluczowych w rozwoju kamicy.

Pacjenci cierpiący na objawy kamicy żółciowej (kolki żółciowe) wymagają zazwyczaj interwencji żywieniowej, aby zmniejszyć częstość i nasilenie ataków. W wielu przypadkach konieczne jest przeprowadzenie cholecystektomii, czyli usunięcie pęcherzyka żółciowego wraz ze znajdującymi się w nim kamieniami. Po operacji i często na stałe wymagana jest modyfikacja diety, aby uniknąć ponownego wystąpienia ataków. W obu przypadkach należy przestrzegać zasad diety niskotłuszczowej z ograniczeniem tłuszczu do około 20%.

– Warzywa: marchew, dynia, cukinia, pietruszka, seler, pomidory i ogórki bez skórki, szpinak, rabarbar, buraki, brokuły, kalafior, szparagi, gotowane ziemniaki oraz warzywa, soki warzywne. – Owoce: jagody, winogrona bez pestek, cytrusy, brzoskwinie, morele, banany, jabłka, kiwi, melony, wiśnie. – Produkty zbożowe: chleb i bułki pszenne, ciasta, drobnoziarniste kasze (np. jaglane, jęczmienne drobne, kukurydziane, manna), makarony pszenne oraz ryżowe, biały ryż, mąka pszenna oczyszczona. – Nabiał i jaja: mleko, kefir, jogurt, maślanka o niskiej zawartości tłuszczu (do 1,5%), chude twarogi, białko jaja. – Mięso i ryby: chudy drób (kurczak, indyk), wołowina, cielęcina, królik, dorsz, pstrąg, mintaj, morszczuk, sandacz oraz inne chude gatunki ryb. – Tłuszcze: oleje słonecznikowe i rzepakowe bezerkowe, oliwa z oliwek, niewielkie ilości masła oraz miękkiej margaryny. – Przyprawy: sok z cytryny, natka pietruszki, koperek, cynamon, wanilia, majeranek, melisa i inne łagodne zioła (świeże oraz suszone).

– Warzywa: kapusta, cebula, czosnek, por, suszone nasiona roślin strączkowych, smażone ziemniaki, frytki, sałatki i surówki z tłustymi sosami. – Owoce: gruszki, daktyle, śliwki, agrest, porzeczki. – Produkty zbożowe: pieczywo żytnie, razowe, graham, makarony pełnoziarniste, grube kasze (pęczak, bulgur), ryż naturalny, mąka pełnoziarnista, produkty smażone oraz z tłustymi kremami. – Przysmaki mleczne i jajka: mleko tłuste (3, 2%), grecki jogurt, twaróg półtłusty i tłusty, żółtka jaj, tłuste sery żółte, pleśniowe oraz twarogowe (np. Fromage), śmietana, majonez. – Mięsa i ryby: tłusta wołowina, wieprzowina, kaczka, podroby, mięso baranie, gęś, dziczyzna, tłuste ryby (np. łosoś, węgorz, sum, śledzie), smażone mięsa, wędzone, peklowane. – Tłuszcze: smalec, słonina, boczek, twarde margaryny. – Przyprawy: ocet, ostra papryka, chili, musztarda, duża ilość pieprzu czarnego. Metody przetwarzania cieplnego powinny być pieczenie, przygotowywanie na parze, gotowanie czy duszenie; warto unikać potraw smażonych, zwłaszcza na głębokim tłuszczu. W przypadku diety lekkostrawnej kluczowe jest świeżeść - należy unikać spożywania produktów i potraw długo przechowywanych w lodówce. Zmniejsza to ryzyko zatruć pokarmowych szczególnie niebezpiecznych dla osób z chorobami układu pokarmowego.