Czy efekt placebo może mieć wpływ na wzrost wydajności sportowej?

Substancja placebo jest środkiem zawierającym nieaktywne składniki, który nie ma bezpośredniego oddziaływania na zdrowie lub życie człowieka i jest stosowany jako forma terapii. Pacjent nie wie, że dostał coś, co nie jest rzeczywistym lekiem. Substancja placebo jest wykorzystywana w celu poprawy stanu psychicznego człowieka w momencie, gdy podanie rzeczywistego lekarstwa mogłoby mieć negatywny wpływ na jego zdrowie. Efekt placebo wykorzystuje się także w badaniach nad skutecznością określonego lekarstwa, zabiegów medycznych lub niekonwencjonalnych. W grupie badanej część osób otrzymuje substancję placebo, a część rzeczywisty lek. Lek uznaje się za skuteczny, jeśli odsetek zdrowych osób jest niższy w grupie placebo. Nocebo to określenie szkodliwych skutków efektu placebo, które powstają w wyniku negatywnego nastawienia pacjenta do terapii. Może nasilać, a nawet wywoływać objawy chorobowe, takie jak nudności, bóle głowy czy alergie na penicylinę. Przyjmuje się, że osoby, które są podatne na depresję lub bardziej podatne na negatywne sugestie, są bardziej narażone na wystąpienie efektu nocebo. Istnieją także przesłanki, że śmierć voodoo może być wywołana przez odwrotny efekt placebo (H. Pilcher 2009).

Powszechnie uważa się, że efekt placebo został odkryty pod koniec II wojny światowej. Amerykański chirurg H. Beecher, który miał wykonać operację na rannym żołnierzu, odkrył, że mu brakowało środka znieczulającego (morfina była wówczas głównym środkiem przeciwbólowym). Aby uniknąć wstrząsu kardiogennego, podał pacjentowi roztwór soli fizjologicznej. Reakcja na ten zabieg zaskoczyła samą osobę wykonującą operację - żołnierz reagował tak, jakby otrzymał dawkę morfiny. To skłoniło lekarza do przeprowadzenia serii eksperymentów badających to zjawisko. W 1955 roku opublikował on przegląd 15 badań klinicznych w amerykańskim tygodniku „Journal of American Medical Association”. W ten sposób H. Beecher zapoczątkował badania nad efektem placebo, pomimo istnienia dowodów na to, że lekarze wykorzystywali je dużo wcześniej.

Mechanizmy funkcjonowania placebo można głównie rozumieć jako kategorie behawioralno-poznawcze oraz społeczne. Część efektów wywoływanych przez placebo można wyjaśnić jako warunkowanie klasyczne, na przykład jeśli pacjent odczuwa zmniejszenie bólu niemal natychmiast po zażyciu leku (warunkowe odczucie ukojenia). Kolejny mechanizm funkcjonowania placebo związany jest z przewidywaniami, które formują się na podstawie życiowych doświadczeń, odnosząc się do reakcji, które są automatyczne, takich jak ból i emocje. Na przykład, pacjent może przewidywać, że poprawi się jego stan zdrowia dzięki zażywaniu leku, podczas gdy pacjent po operacji może spodziewać się odczuwania bólu.

C. N. Maganaris, D. Collins, M. Sharp przeprowadzili badanie, w którym udział wzięli uprawnieni sportowcy trójboju (poziom narodowy).. Sprawdzono wyniki siłowe w przysiadzie, martwym ciągu oraz wyciskaniu na ławce płaskiej.. Uczestników podzielono na dwie grupy.. W pierwszej grupie zawodnicy dwukrotnie przystępowali do testu, przed każdym z nich podawano im sacharynę i przekazywano informację, że jest to środek stosowany w dopingu sportowym, po spożyciu którego wzrasta siła.. Druga grupa również otrzymywała tabletki z sacharyną, jednak fałszywą informację przekazano jej tylko przed pierwszą próbą.. U sportowców z pierwszej oraz drugiej grupy (pierwsza próba) zaobserwowano znaczącą poprawę wyników siłowych po spożyciu tabletek z sacharyną.. Po uzyskaniu informacji o tym, że nie jest to skuteczny środek, rezultaty u osób z drugiej grupy pogorszyły się.. W innym badaniu przeprowadzonym przez G. Ariela i W. Saville’a wzięło udział 15 mężczyzn, którzy wykonywali ćwiczenia takie jak przysiad, wyciskanie sztangi na ławce płaskiej, wyciskanie żołnierskie oraz wyciskanie nóg na maszynie siedząc.. Sportowcom podawano placebo i informowano ich, że będą otrzymywać środek wykorzystywany w dopingu sportowym.. Stwierdzono, że grupa przyjmująca placebo uzyskała lepsze wyniki siłowe niż grupa kontrolna.. W badaniu J. P. Porcariego i wsp. Sportowcy trzykrotnie uczestniczyli w biegu na 5 kilometrów.. Pierwszy bieg był biegiem testowym, przed drugim połowa z badanych została poinformowana o tym, że piją wodę tlenową, a przed trzecim druga połowa uczestników otrzymała informację o wodzie tlenowej.. Ponadto przed przystąpieniem do eksperymentu uczestnicy obejrzeli film na temat pozytywnych właściwości wody tlenowej i jej wpływu na wyniki osiągane przez biegaczy.. Zauważono, że zarówno w pierwszej, jak i drugiej grupie wyniki znacznie się poprawiły.. Co ciekawe, po spożyciu wody różnica w czasie była większa u zawodników słabszych.. Kolejny eksperyment polegający na wykonywaniu ćwiczeń takich jak wyciskanie nóg oraz wyciskanie sztangi na ławce płaskiej przeprowadzono na studentach.. Podzielono ich na trzy grupy. Grupa A przed próbami pierwszą i drugą otrzymała placebo, w skład którego wchodziło mleko i cukier.. Poinformowano ich, że są to aminokwasy zwiększające siłę.. Grupa B również otrzymała placebo, natomiast przed drugim testem poinformowano ich, że jest to mleko oraz cukier.. Uczestnicy z grupy C nie otrzymali placebo.. Podczas analizy zauważono, że grupa pierwsza poprawiła wyniki siłowe, a w grupie drugiej po poinformowaniu, że jest to placebo, wyniki pogorszyły się.. Na podstawie badań naukowych można wywnioskować, że po spożyciu substancji takich jak woda tlenowa, kofeina czy aminokwasy poprawa wyników siłowych była nieznaczna.. Natomiast w eksperymentach, w których uczestnicy myśleli, że podawane są im substancje stosowane w dopingu, poprawa ta była znacząca.. Może to wynikać z tego, że w przypadku stosowania środków niedozwolonych oczekiwania dotyczące ich działania są dużo większe niż np.. w przypadku kofeiny.

Umysł ludzki może wywierać wpływ na ciało w taki sposób, że reaguje ono nawet na zabiegi nieadekwatne. Może również mieć wpływ na stany fizjologiczne oraz uczuciowe, a skuteczność tej ingerencji zależy głównie od stopnia wiary osoby w jej skuteczność. Podobnie jest z występowaniem efektów ubocznych (nocebo). Jeśli pacjent przewiduje pojawienie się np. bólu głowy lub nudności, to ryzyko faktycznego ich wystąpienia jest większe. Niekorzystne skutki leczenia mogą być spowodowane nie tylko działaniem leku, ale także aspektami psychologicznymi. Współczesne dane naukowe również potwierdzają, że metoda placebo umożliwia sportowcom znaczące poprawienie wyników, co czasami prowadzi do zaskakujących rezultatów, np. ustanowienia nowego rekordu życiowego. Zamiast przypisywać skuteczność różnym lekom i substancjom, warto rozważyć zmianę podejścia do treningu, określenie celu i konsekwentne dążenie do jego osiągnięcia.