Zespół RED-S – względny niedobór energii w sporcie wyczynowym

Po raz pierwszy w roku 1993 naukowcy zidentyfikowali oraz scharakteryzowali specyficzne zjawisko kliniczne, określane mianem "triady sportowców", które dotyczyło głównie młodych kobiet uprawiających sport wyczynowy. Stan ten manifestował się poprzez współwystępowanie trzech kluczowych zaburzeń: nieprawidłowości w odżywianiu się, nieregularności miesiączkowych oraz postępującej utraty gęstości mineralnej kości, prowadzącej do osteoporozy. W późniejszych badaniach, wraz z pogłębieniem wiedzy na temat mechanizmów fizjologicznych, do wspomnianego zespołu dołączono również chronicznie obniżoną dostępność energetyczną organizmu. W 2014 roku Międzynarodowy Komitet Olimpijski (IOC) wprowadził nową, bardziej precyzyjną nomenklaturę, definiując to zjawisko jako "zespół względnego niedoboru energii" (ang. *Relative Energy Deficiency in Sport*, RED-S). Przyczyną jego występowania jest długotrwała dysproporcja między zapotrzebowaniem a podażą energii, co skutkuje poważnymi dysfunkcjami na poziomie układowym, dotykającymi zarówno kobiety, jak i mężczyzn uprawiających sport na różnych poziomach zaawansowania (De Souza et al., 2014).

Niska dostępność energetyczna, określana również jako deficyt kaloryczny w kontekście zwiększonego zapotrzebowania metabolicznego, stanowi stan, w którym ilość dostarczanych organizmowi kilokalorii – zarówno poprzez dietę, jak i ewentualne suplementy – jest niewystarczająca w porównaniu do całkowitego dziennego wydatku energetycznego, obejmującego zarówno podstawową przemianę materii, jak i aktywność fizyczną. Zjawisko to dotyka przede wszystkim osoby uprawiające sport wyczynowo, jednak nie jest ono rzadkością wśród amatorów intensywnie trenujących oraz jednostek charakteryzujących się znacznym niedowagą, gdzie wskaźnik masy ciała (BMI) spada poniżej progu 17,5 kg/m². Diagnoza tego stanu opiera się na kryterium ilościowym: spożycie energetyczne poniżej 30 kilokalorii na kilogram beztłuszczowej masy ciała (FFM) uznaje się za niewystarczające, podczas gdy optymalny poziom oscyluje wokół 45 kilokalorii na kilogram FFM. Konsekwencje zdrowotne związane z przewlekłym niedoborem energetycznym są wielowymiarowe i mogą obejmować zaburzenia hormonalne, osłabienie funkcji układu odpornościowego, zwiększone ryzyko kontuzji oraz długoterminowe pogorszenie wydolności organizmu. Z tego względu kluczowe znaczenie ma systematyczna opieka specjalistów – w tym dietetyków sportowych oraz lekarzy medycyny sportowej – którzy są w stanie zapobiec lub zminimalizować negatywne skutki poprzez indywidualnie dostosowane plany żywieniowe i monitorowanie parametrów fizjologicznych (Melin et al., 2015; International Olympic Committee, 2018).

U pacjentek z przewlekłym deficytem energetycznym może dochodzić do rozwoju wtórnego braku miesiączki o charakterze podwzgórzowym, który wynika z dysregulacji rytmicznego uwalniania hormonu uwalniającego gonadotropiny (GnRH). Konsekwencją tego zaburzenia jest zmniejszona sekrecja hormonu luteinizującego (LH) oraz folikulotropowego (FSH), co z kolei prowadzi do obniżenia stężenia estrogenów i zahamowania procesu owulacji. Objawy kliniczne obejmują niestabilność cyklu miesiączkowego, trudności z koncepcją lub nawet całkowite ustanie miesiączek (Drosdzol-Cop & Zachurzok, 2020). Problem ten jest szczególnie trudny do zidentyfikowania u młodych kobiet, u których nieregularne krwawienia miesiączkowe bywają częste. Dodatkowo, stosowanie hormonalnej antykoncepcji może maskować pierwotne objawy, znacznie komplikując proces diagnostyczny (Gordon et al., 2017).

Niedostateczna podaż kaloryczna inicjuje kaskadę dysregulacji endokrynologicznych, które znacząco kompromitują homeostazę układu szkieletowego. Spadek koncentracji kluczowych regulatorów metabolicznych – takich jak estradiol, insulinopodobny czynnik wzrostu typu 1, adipokina leptyna czy aktywny metabolity hormonu tarczycy (trójjodotyronina) – koreluje z progresywnym ubytkiem masy mineralnej kości, upośledzeniem procesów remodelingu kostnego oraz zwiększoną podatnością na urazy mechaniczne o charakterze złamań. Co istotne, zaburzenia te – choć dominują w populacji kobiet ze względu na specyfikę gospodarki hormonalnej – są również dokumentowane wśród mężczyzn, co potwierdzają badania kliniczne, w tym metaanaliza opublikowana przez Papageorgiou i współpracowników w 2018 roku.

U osób aktywnie uprawiających sport, których dieta nie pokrywa zapotrzebowania kalorycznego organizmu, często rozpoznawane są nieprawidłowości w obrębie układu sercowo-naczyniowego. Do najczęstszych zaburzeń należą: niekorzystne zmiany w profilu lipidowym krwi, upośledzenie funkcji śródbłonka naczyniowego, obniżenie wartości ciśnienia tętniczego oraz spowolnienie rytmu serca. W przypadkach szczególnie nasilonych deficytów energetycznych mogą występować również groźniejsze schorzenia, takie jak zaburzenia rytmu serca (arytmia), zwolniona akcja serca (bradykardia) czy dysfunkcje zastawek (Mountjoy i współpracownicy, 2018). Osoby z chronicznie obniżoną dostępnością energetyczną często zgłaszają również dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. Należą do nich uporczywe zaparcia, opóźnione opróżnianie treści żołądkowej (gastroparesis) oraz wydłużony czas pasażu jelitowego, co może prowadzić do dyskomfortu i zaburzeń wchłaniania składników odżywczych (Norris i in., 2016). Niedobór kalorii w diecie wiąże się ponadto z osłabieniem mechanizmów obronnych organizmu, co objawia się zwiększoną podatnością na infekcje górnych dróg oddechowych, uczuciem stałego zimna, zaburzeniami snu o charakterze bezsenności lub niespokojnego snu, a także nawracającymi bólami głowy o podłożu metabolicznym (Drew et al., 2018). Warto podkreślić, że zarówno przyczyną, jak i skutkiem przewlekłego ograniczenia podaży energii mogą być zaburzenia psychiczne. U sportowców z niedoborem kalorycznym częściej obserwuje się epizody bulimiczne, objawy depresyjne, obniżenie ogólnego samopoczucia, zmniejszoną odporność na czynniki stresogenne oraz deficyty poznawcze, takie jak trudności z koncentracją czy pogorszenie pamięci krótkotrwałej (Mountjoy i in., 2018).

Chociaż intuicyjnie można by założyć, że ograniczone zasoby energetyczne negatywnie wpływają na efektywność sportową, wielu zawodników nadal uważa, że redukcja masy ciała stanowi klucz do osiągnięcia upragnionych rezultatów. Problem ten pozostaje jednak słabo zbadany – dostępne dane naukowe sugerują, że chroniczny deficyt kaloryczny prowadzi do obniżenia sprawności układu nerwowo-mięśniowego, wyczerpania rezerw glikogenu w mięśniach oraz spowolnienia procesów syntezy białek. Ponadto, obserwuje się wydłużony czas reakcji na bodźce zewnętrzne oraz znaczne utrudnienia w procesach regeneracyjnych organizmu po wysiłku fizycznym (badania przeprowadzone przez zespół A. K. Melin w 2019 roku). Dodatkowym, niepokojącym aspektem jest osłabienie wytrzymałości strukturalnej kości, co w konsekwencji może prowadzić do zwiększonej podatności na urazy o ciężkim przebiegu oraz przedłużonym czasie rekonwalescencji (potwierdzone w pracach M. K. Drew i współpracowników z 2017 roku).

Biorąc pod uwagę poważne implikacje zdrowotne, jakie może wywołać stan względnego deficytu energetycznego u sportowców, niezwykle istotne staje się jego jak najwcześniejsze rozpoznawanie. W tym kontekście nieocenione okazują się kompleksowe badania przesiewowe, które powinny obejmować zarówno szczegółowo przeprowadzony wywiad medyczny, jak i dokładne badanie fizykalne pacjenta. Do alarmujących symptomów, które powinny zwrócić uwagę diagnosty, zalicza się między innymi: zaniżoną wartość wskaźnika masy ciała (BMI), gwałtowną utratę masy ciała w krótkim okresie, występowanie niedociśnienia ortostatycznego, obecność lanugo – czyli delikatnego meszku pokrywającego ciało – a także hiperkarotenemię, która objawia się żółtawym zabarwieniem skóry. Ponadto istotne są objawy sugerujące występowanie zaburzeń odżywiania, zgodnie z obserwacjami przedstawionymi przez E. Joy i współpracowników w 2014 roku. Podczas przeprowadzania wywiadu medycznego konieczne jest uwzględnienie takich aspektów, jak historia cyklu miesiączkowego pacjentki, ewentualne wcześniejsze złamania kości, stosowane leki, obciążenia genetyczne związane z chorobami w rodzinie, a także zwyczaje żywieniowe. Istotnym elementem jest również zbadanie, czy pacjent doświadcza presji ze strony otoczenia – w szczególności ze strony trenerów, członków rodziny lub współzawodników – dotyczącej kontroli masy ciała lub osiąganych wyników sportowych. Nie można również pominąć cech osobowości, takich jak skłonność do perfekcjonizmu czy neurotyzm, które mogą sprzyjać rozwojowi zachowań prowadzących do przewlekłego niedoboru energetycznego. Należy podkreślić, że w Polsce badania przesiewowe wśród sportowców w kierunku zespołu RED-S nie są jeszcze powszechnie stosowane, co może wynikać z wielu czynników, w tym z ograniczonej świadomości problemu wśród specjalistów, zgodnie z danymi przedstawionymi przez M. J. De Souza i współpracowników w 2014 roku.

Podstawowym krokiem w procesie leczenia powinno być stopniowe zwiększenie całkowitej podaży energii poprzez modyfikację diety lub redukcję obciążenia fizycznego, co umożliwi przywrócenie prawidłowego bilansu energetycznego organizmu. U dorosłych dąży się do osiągnięcia wskaźnika masy ciała (BMI) na poziomie co najmniej 18,5, natomiast u młodszych pacjentów – do uzyskania masy ciała stanowiącej minimum 90% wartości referencyjnej dla danej grupy wiekowej. Istotne jest również włączenie do procesu terapeutycznego specjalistów z zakresu dietetyki klinicznej oraz psychologii, a w uzasadnionych przypadkach – skierowanie na indywidualnie dostosowaną psychoterapię, szczególnie u osób z rozpoznanymi zaburzeniami odżywiania (Deimel & Dunlap, 2012).

Pomimo długoletniej obecności w literaturze medycznej, zarówno triada sportowców, jak i zespół względnego niedoboru energetycznego w sporcie (RED-S) pozostają tematem marginalizowanym w praktyce sportowej oraz wśród osób odpowiedzialnych za trening zawodników. Ta alarmująca luka w świadomości sprawia, że niezbędne staje się nie tylko propagowanie rzetelnej wiedzy na temat tych zaburzeń, ale również systematyczne akcentowanie fundamentalnej roli zbilansowanej diety – szczególnie w kontekście sportowców wyczynowych, których organizmy poddawane są ekstremalnym obciążeniom fizjologicznym. Optymalnym uzupełnieniem działań edukacyjnych byłoby wdrożenie regularnych, standaryzowanych badań diagnostycznych, umożliwiających identyfikację pierwszych symptomów dysfunkcji na etapie przedklinicznym, co znacząco zwiększyłoby szanse na skuteczne interwencje terapeutyczne oraz zapobieganie długoterminowym konsekwencjom zdrowotnym.