Zaburzenia odżywiania w ujęciu psychoanalitycznym – mechanizmy obronne, relacja z obiektem i terapia

Początki psychoanalitycznego rozumienia anoreksji sięgają prac Freuda i jego współpracowników, którzy początkowo wiązali odmowę przyjmowania pokarmu z wyparciem popędu seksualnego i fiksacją na fazie oralnej rozwoju psychoseksualnego. Wczesne modele interpretowały pokarm jako substytut miłości i popędu, a głodzenie się jako próbę odrzucenia dorosłej kobiecości i seksualności. W kolejnych dekadach XX wieku nastąpiło jednak odejście od czysto popędowego ujęcia na rzecz koncepcji egodystonii, autonomii oraz relacji między Ja a wczesnymi obiektami macierzyńskimi.

W świetle teorii relacji z obiektem (reprezentowanej m.in. przez Melanie Klein i Wilfreda Biona) akt karmienia niemowlęcia stanowi fundament tworzenia pierwszych więzi ze światem zewnętrznym. Pierś matki staje się prototypem „dobrego” lub „złego” obiektu. W anoreksji i bulimii pożywienie staje się ekwiwalentem pierwotnego obiektu opiekuńczego: w anoreksji odrzucenie pokarmu symbolizuje dążenie do całkowitej niezależności od dominującego, zagrażającego wchłonięciem obiektu, podczas gdy w bulimii naprzemienne pochłanianie i wymiotowanie odzwierciedla ambiwalencję – pragnienie bliskości i natychmiastowe wydalenie lęku przed skażeniem.

Osoby zmagające się z zaburzeniami odżywiania stosują specyficzny zestaw prymitywnych mechanizmów obronnych. Kluczową rolę odgrywa rozszczepienie (splitting), w którym produkty spożywcze, masa ciała oraz własne „Ja” dzielone są skrajnie na całkowicie „czyste/dobre” lub „brudne/złe”. Wobec niemożności zintegrowania trudnych emocji, takich jak gniew, lęk czy wstyd, następuje ich projekcja na ciało. Kontrola nad kaloriami i masą ciała staje się iluzorycznym mechanizmem obronnym zastępującym brak poczucia kontroli nad własnym życiem emocjonalnym i relacjami.

Współczesna terapia psychodynamiczna zaburzeń odżywiania integruje klasyczny wgląd w nieświadomość z empatią i pracą nad relacją przeniesieniową. Terapeuta staje się bezpieczną figurą przywiązania, w relacji z którą pacjent może uczyć się mentalizacji – rozpoznawania, nazywania i tolerowania własnych emocji bez uciekania się do restrykcji żywieniowych czy wymiotów. Ze względu na somatyczne zagrożenie życia w ciężkiej anoreksji, terapia psychodynamiczna prowadzona jest w multidyscyplinarnym zespole, obejmującym lekarza psychiatrę, internistę oraz wykwalifikowanego dietetyka klinicznego.