Artykuły spożywcze o działaniu przeciwzapalnym i prozapalnym: jak dieta wpływa na przewlekłe stany zapalne

Stan zapalny to fundamentalna, ewolucyjnie wykształcona odpowiedź układu immunologicznego na uszkodzenie tkanek, czynniki chemiczne lub inwazję patogenów. O ile ostry stan zapalny pełni funkcję obronną i naprawczą, o tyle przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu (tzw. low-grade chronic inflammation) stanowi podłoże chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy typu 2, otyłości oraz nowotworów. Towarzyszy mu podwyższone stężenie białka C-reaktywnego (hs-CRP) oraz cytokin prozapalnych (IL-6, TNF-alfa). Istotnym narzędziem oceny wpływu żywienia na te procesy jest wskaźnik zapalności diety (Inflammation Factor – IF Rating lub DII), który analizuje zawartość kwasów tłuszczowych, witamin, minerałów, indeks glikemiczny oraz polifenole, klasyfikując produkty jako pro- lub przeciwzapalne.

Dieta o wysokim potencjale przeciwzapalnym obfituje w naturalne fitozwiązki, przeciwutleniacze oraz wielonienasycone kwasy tłuszczowe z rodziny omega-3. Do najsilniejszych biologicznie substancji należą polifenole obecne w jagodach, aronii i zielonej herbacie (EGCG), kurkumina z kurkumy, gingerole z imbiru oraz oleokantal zawarty w oliwie z oliwek extra virgin, którego działanie biochemiczne przypomina ibuprofen. Kluczową rolę odgrywają długołańcuchowe kwasy tłuszczowe EPA i DHA z tłustych ryb morskich (dziki łosoś, makrela, sardynki), będące prekursorami rezolwin, protektyn i marezyn – cząsteczek aktywnie wygaszających stan zapalny. Uzupełnieniem są warzywa krzyżowe bogate w sulforafan oraz fermentowane produkty mleczne wspierające mikrobiotę jelitową.

Głównymi mediatorami nasilającymi ogólnoustrojowy stan zapalny są produkty wysokoprzetworzone, bogate w cukry rafinowane (sacharoza, syrop glukozowo-fruktozowy) oraz przemysłowe kwasy tłuszczowe trans. Hiperglikemia poposiłkowa pobudza syntezę wolnych rodników i aktywuje czynnik transkrypcyjny NF-kB, kluczowy przełącznik kaskad zapalnych. Z kolei wysokie spożycie kwasu arachidonowego i zaburzony stosunek kwasów omega-6 do omega-3 (przekraczający 15:1 zamiast zalecanego 4:1) sprzyja nadprodukcji prozapalnych prostaglandyn serii 2 i leukotrienów serii 4. Dodatkowym czynnikiem ryzyka są końcowe produkty zaawansowanej glikacji (AGEs) obecne w smażonych i grillowanych mięsach oraz azotyny i konserwanty z przetworzonych wyrobów wędliniarskich, które uszkadzają śródbłonek naczyniowy.