Dieta dla osób z dną moczanową – interwencje żywieniowe

Dna moczanowa, znana również jako podagra, artretyzm lub skaza moczanowa, to schorzenie wywołane przez osadzanie się kryształów kwasu moczowego w tkankach, narządach oraz płynie stawowej. Powoduje to nawracające stany zapalne stawów i intensywne bóle, które najczęściej nasilają się w godzinach porannych. Dawniej nazywano ją "chorobą królów", gdyż dotyczyła głównie osób prowadzących siedzący tryb życia i nadużywających alkoholu. Na początku choroby objawy pojawiają się rzadko, zazwyczaj 1–2 razy w roku, a nawet co 2 lata. W przypadku braku terapii dolegliwości stają się częstsze, a schorzenie nabiera charakteru przewlekłego.

Oprócz intensywnych dolegliwości stawowych, u pacjentów z dną moczanową mogą występować dodatkowe objawy, takie jak: gorączka, dreszcze, osłabienie organizmu, zaczerwienienie skóry w okolicy dotkniętego stawu oraz utrudniona ruchomość stawowa. Diagnoza dny moczanowej opiera się na badaniu płynu stawowego, w którym wykrywa się kryształy kwasu moczowego. Częściej jednak przeprowadzane jest badanie krwi, które pozwala na określenie stężenia kwasu moczowego – końcowego produktu metabolizmu puryn. Te związki pełnią kluczowe funkcje w organizmie, m.in. uczestniczą w kodowaniu informacji genetycznej oraz syntezie nukleozydów. Normy stężenia kwasu moczowego to: u kobiet przed menopauzą – 4,0 mg/dl, u kobiet po menopauzie – 4,7 mg/dl, u mężczyzn – 5,2 mg/dl (D. Włodarek i wsp., 2015).

Stan, w którym stężenie kwasu moczowego we krwi przekracza 7 mg/dl, określa się mianem hiperurykemii. Istnieje wiele potencjalnych przyczyn tego schorzenia, a wyróżnia się dwa jego typy: pierwotny oraz nabyty. Pierwotna postać hiperurykemii jest związana z zaburzeniami genetycznymi w procesie metabolizmu puryn, co prowadzi do nadmiernej produkcji kwasu moczowego. Natomiast forma nabyta jest wynikiem czynników zewnętrznych, takich jak niezdrowa dieta bogata w puryny, nadużywanie alkoholu, stosowanie określonych leków oraz upośledzona funkcja nerek, która utrudnia wydalanie kwasu moczowego z organizmu.

Dieta stanowi istotny czynnik wpływający na rozwój dny moczanowej, dlatego po jej rozpoznaniu konieczne jest wprowadzenie odpowiednich zmian w diecie pacjenta. Kluczowym elementem jest zmniejszenie spożycia produktów bogatych w puryny. Pacjent musi być odpowiednio pouczony, gdyż właściwe postępowanie może zapobiegać nawrotom. Puryny występują głównie w podrobach, przetworach mięsnych, niektórych rybach, owocach morza, nasionach roślin strączkowych oraz grzybach. Nie oznacza to, że należy całkowicie wykluczyć te produkty, lecz zaleca się ich ograniczenie lub zastąpienie alternatywnymi źródłami. Przetwory mięsne i podroby można zamienić na chude mięsa, takie jak kurczak czy indyk, które zawierają mniej puryn. Ryby o wysokiej zawartości puryn, jak szprotki, śledzie czy sardynki, można zastąpić łososiem lub dorszem, które są mniej obciążające. Ryby i owoce morza są cennym źródłem wielonienasyconych kwasów omega-3, dlatego nie należy z nich całkowicie rezygnować. Nasiona roślin strączkowych, takie jak soczewica, ciecierzyca czy groch, powinny być ograniczone, ale nie wyeliminowane, gdyż są bogate w białko roślinne, witaminy i składniki mineralne. Dodatkowo, należy unikać alkoholu, zwłaszcza piwa, które podnosi stężenie kwasu moczowego. Cukier i słodycze również mogą zaostrzać objawy, dlatego należy ograniczyć spożycie produktów z dodatkiem syropu glukozowo-fruktozowego. Ważne jest również odpowiednie nawodnienie – pacjenci powinni pić co najmniej 3 litry płynów dziennie, głównie wody, herbaty czy kawa zbożowej. Aktywność fizyczna o umiarkowanej intensywności może wspomagać redukcję masy ciała i obniżenie stężenia kwasu moczowego, jednak podczas zaostrzeń należy unikać wysiłku o wysokiej intensywności.

Badania wykazały, że dna moczanowa często towarzyszy nadmiernej masie ciała oraz otyłości. Wdrożenie diety o obniżonej wartości kalorycznej może skutecznie obniżyć wagę, co z kolei zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia skazy moczanowej (K. T. Clebak, A. Morrison, J. R. Croad, 2020).

Produkty takie jak wątroba czy śledziona charakteryzują się wysoką zawartością związków purynowych, dlatego ich spożycie powinno zostać znacznie ograniczone. Ponadto, zaleca się zmniejszenie ilości spożywanego czerwonego mięsa, preferując chude odmiany, np. kurczaka lub indyka. Zgodnie z wytycznymi dotyczącymi zdrowego odżywiania, dorosłe osoby zdrowe nie powinny przekraczać tygodniowej dawki 500 g czerwonego mięsa. Osoby z dną moczanową powinny jeszcze bardziej ograniczyć jego ilość i wybierać drób oraz ryby maksymalnie 2–3 razy w ciągu tygodnia.

Napoje alkoholowe, zwłaszcza piwo, mają istotny wpływ na podniesienie stężenia kwasu moczowego we krwi. Zrezygnowanie z ich spożywania może zapobiec wystąpieniu dny moczanowej.

Te produkty charakteryzują się niską zawartością puryn, jednak stanowią bogate źródło witamin i mikroelementów. Regularne ich spożywanie w ilości co najmniej 400 g dziennie przyczynia się do utrzymania prawidłowej funkcji organizmu.

Należy pamiętać, że fermentowane produkty mleczne, takie jak jogurty naturalne, kefiry czy twarogi, nie są bogate w puryny, dlatego nie powinny być wykluczane z jadłospisu. Zaleca się codzienne spożycie 2 porcji mleka lub jego alternatyw, takich jak jogurt, kefir czy twaróg. Kluczowe jest wybieranie produktów o niskiej zawartości tłuszczu oraz bez dodatku cukru, aby zachować zdrową równowagę w diecie.

Regularna aktywność fizyczna znacznie obniża ryzyko nadwagi, wspomaga proces redukcji masy ciała i zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia dny moczanowej. Zaleca się codzienną aktywność, dostosowaną do indywidualnych możliwości i stanu zdrowia pacjenta.