Pięć niebezpiecznych modnych diet i kuracji odchudzających, których warto unikać

Koncepcja Clean Eating (dosłownie „czystego jedzenia”) w swoim pierwotnym, umiarkowanym założeniu zachęca do wybierania produktów świeżych, nisko przetworzonych i przygotowywanych w domu – co jest zbieżne z ogólnymi zasadami zdrowego żywienia. Dlaczego zatem eksperci BDA umieścili jej radykalną odmianę na liście ostrzeżeń?

Problem pojawia się wówczas, gdy ideologia „czystego jedzenia” przybiera formę skrajnie restrykcyjną i nienaukową:

• Bezpodstawna eliminacja całych grup produktów: radykalni zwolennicy tego nurtu często wykluczają bez wskazań medycznych nabiał, zboża zawierające gluten, rośliny strączkowe czy owoce o wyższej zawartości cukrów, co prowadzi do niedoborów wapnia, witaminy D, witamin z grupy B, żelaza i błonnika.
• Ryzyko ortoreksji (orthorexia nervosa): dzielenie żywności na „czystą” i „brudną/toksyczną” wywołuje silny lęk przed jedzeniem poza domem, izolację społeczną, poczucie winy oraz rozwój patologicznej obsesji na punkcie kontroli składu posiłków.

Poszukiwanie drogi na skróty bez modyfikacji diety i aktywności fizycznej napędza popyt na agresywnie reklamowane w internecie tabletki odchudzające (tzw. spalacze tłuszczu i blokery apetytu). O ile farmakoterapia otyłości prowadzona pod ścisłym nadzorem lekarza wykorzystuje przebadane leki na receptę, o tyle preparaty kupowane na aukcjach internetowych stanowią bezpośrednie zagrożenie zdrowia i życia.

Główne zagrożenia toksykologiczne obejmują:

• Nielegalne domieszki farmakologiczne: analizy laboratoryjne wykazują, że wiele „ziołowych” kapsułek odchudzających z czarnego rynku jest fałszowanych wycofaną z lecznictwa sibutraminą (powodującą udary mózgu i zawały serca), hormonami tarczycy, amfetaminopochodnymi lub skrajnie toksycznym środkiem przemysłowym DNP (2,4-dinitrofenolem), który rozprzęga fosforylację oksydacyjną i prowadzi do śmiertelnej hipertermii.
• Zaburzenia wchłaniania i wyniszczenie: preparaty blokujące lipazy lub działające gwałtownie odwadniająco powodują biegunki tłuszczowe, niedobory witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K), tachykardię oraz uszkodzenia wątroby i nerek.

Kuracje typu Teatox (połączenie słów tea i detox) obiecują szybkie „oczyszczenie organizmu”, płaski brzuch i spadek masy ciała dzięki piciu specjalnych mieszanek ziołowych. W przeciwieństwie do klasycznej zielonej lub białej herbaty bogatej w katechiny, komercyjne mieszanki Teatox opierają swoje działanie na silnych surowcach przeczyszczających i moczopędnych, przede wszystkim liściach senesu (Senna alexandrina) oraz korze kruszyny (Frangula alnus).

Zawarte w nich glikozydy antrachinonowe drażnią zakończenia nerwowe w ścianie jelita grubego, wymuszając gwałtowną perystaltykę i wydzielanie wody do światła jelita:

• Iluzja odchudzania: spadek wagi po kilku dniach picia takich naparów nie wynika ze spalenia tkanki tłuszczowej, lecz z utraty wody ustrojowej oraz treści jelitowej.
• Powikłania zdrowotne: przewlekłe stosowanie senesu prowadzi do biegunek, bolesnych skurczów brzucha, odwodnienia, niebezpiecznej hipokaliemii (niedoboru potasu) grożącej arytmią serca, zaburzeń mikrobioty oraz tzw. atonii (rozleniwienia) jelit, po której zaparcia stają się jeszcze silniejsze.

System żywieniowy 6:1 zakłada sześć dni normalnego jedzenia oraz jeden pełny dzień całkowitej głodówki (24 godziny bez przyjmowania pokarmów stałych, wyłącznie o wodzie). Choć umiarkowane protokoły postu przerywanego (IF) u części zdrowych dorosłych mogą poprawiać wrażliwość insulinową, całkowite jednodniowe głodówki u wielu osób wywołują zawroty głowy, hipoglikemię, spadek koncentracji, drażliwość oraz kompensacyjne objadanie się kolejnego dnia.

Całkowite posty i głodówki są bezwzględnie przeciwwskazane u:

• kobiet w ciąży, karmiących piersią oraz u dzieci i młodzieży w okresie wzrostu,
• pacjentów z cukrzycą typu 1 oraz cukrzycą typu 2 leczoną insuliną lub pochodnymi sulfonylomocznika (ryzyko ciężkiej hipoglikemii),
• osób z niedoczynnością tarczycy, zaburzeniami osi podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA), niedowagą, wyniszczeniem onkologicznym, a także u osób z obecną lub przebytą historią zaburzeń odżywiania (anoreksja, bulimia, kompulsywne objadanie się).

Zielony koktajl z jarmużu, szpinaku, natki pietruszki i owoców jest wartościową, bogatą w antyoksydanty przekąską, jeśli stanowi element zbilansowanego jadłospisu. Krytyka Brytyjskiego Stowarzyszenia Dietetyków dotyczy natomiast wielodniowych monodiet oczyszczających opartych wyłącznie na sokach i koktajlach oraz traktowania zielonego smoothie jako „antidotum” na niezdrową dietę.

Dlaczego wielodniowe „detoksy sokowe” są niekorzystne dla organizmu?

• Fizjologiczna detoksykacja zachodzi w wątrobie i nerkach: sprawna praca enzymów wątrobowych I i II fazy detoksykacji wymaga stałej podaży aminokwasów (białka), których w samych sokach owocowo-warzywnych brakuje.
• Utrata masy mięśniowej i wahania glikemii: płynna dieta ubogobiałkowa prowadzi do katabolizmu mięśni szkieletowych, a rozdrobnienie owoców przyspiesza wchłanianie cukrów prostych i skraca uczucie sytości.
• Ryzyko nadmiaru szczawianów: picie dużych ilości koktajli z surowego szpinaku, boćwiny czy liści buraka dostarcza wysokich dawek rozpuszczalnych szczawianów, co u osób predysponowanych zwiększa ryzyko kamicy nerkowej szczawianowo-wapniowej.

Wniosek płynący z analizy ekspertów jest jasny: żadna krótkotrwała kuracja detoksykująca nie zastąpi trwałej, indywidualnie zbilansowanej diety dopasowanej do potrzeb metabolicznych organizmu.