Nadmiar glukozy we krwi – objawy, przyczyny i leczenie

Hiperglikemia stanowi stan patologiczny, w którym poziom glukozy we krwi znacząco przekracza przyjęte normy fizjologiczne [1]. U zdrowej osoby prawidłowe wartości glikemii na czczo mieszczą się w przedziale 72–99 mg/dl (odpowiadającym 4,0–5,5 mmol/l). Zjawisko to może występować zarówno w stanie na czczo, jak i po spożyciu posiłku (hiperglikemia poposiłkowa). O hiperglikemii na czczo mówimy, gdy stężenie glukozy w osoczu przekracza 100 mg/dl. Wartości do 125 mg/dl klasyfikuje się jako nieprawidłową glikemię na czczo, natomiast przekroczenie tej granicy upoważnia do rozpoznania cukrzycy. Hiperglikemia poposiłkowa zostaje zdiagnozowana, gdy poziom glukozy we krwi po 120 minutach od spożycia posiłku przekracza 140 mg/dl. Jeśli wynik ten nie przekracza 199 mg/dl, rozpoznaje się nieprawidłową tolerancję glukozy, a wartości powyżej tej granicy wskazują na cukrzycę [2].

Stan podwyższonego stężenia glukozy w osoczu krwi objawia się szeregiem charakterystycznych dolegliwości, wśród których wyróżnia się: nieustępujące uczucie pragnienia (polidypsja), znacznie zwiększoną częstotliwość mikcji (wielomocz), postępujące zmętnienie struktury soczewki ocznej z towarzyszącym pogorszeniem ostrości wzroku, uporczywe zmęczenie o podłożu metabolicznym, osłabioną odpowiedź immunologiczną organizmu na czynniki zakaźne – co skutkuje większą podatnością na infekcje o przedłużonym i opornym na terapię przebiegu [1]. Dodatkowo obserwuje się nadmierną suchość naskórka, epizodyczne nudności, a także wyczuwalny w wydychanym powietrzu zapach ciał ketonowych przypominający aceton. W przypadkach ciężkiego, nieleczonego przebiegu hiperglikemii może dojść do rozwoju kwasicy ketonowej, a w konsekwencji do stanu śpiączki cukrzycowej [4].

U osób, które nie chorują na cukrzycę, do hiperglikemii mogą prowadzić pewne stany chorobowe, spożywanie zbyt obfitych posiłków, dieta zawierająca nadmierną ilość węglowodanów czy stosowanie niektórych leków. Hiperglikemia może być spowodowana również infekcjami oraz stanem zapalnym, które zwiększają zapotrzebowanie na insulinę. W przypadku pacjentów ze stwierdzoną cukrzycą, niezmiernie istotne jest regularne sprawdzanie poziomu cukru we krwi. Stany hiperglikemii u tych osób występują bowiem często. Wpływ na nadmierne podwyższenie poziomu cukru we krwi ma najczęściej nieprawidłowe leczenie cukrzycy, czyli przyjęcie niewłaściwych leków, złe dobranie dawki insuliny, pominięcie lub zażycie nieodpowiedniej dawki leków przeciwcukrzycowych. Ilość glukozy może wzrosnąć również w wyniku niewłaściwej diety, nadmiaru węglowodanów, a także, gdy pacjent nie zachowa odpowiednich przerw pomiędzy spożywanymi posiłkami. Dość częstym problemem klinicznym jest hiperglikemia stresowa, czyli wzrost stężenia glukozy we krwi w przebiegu ostrej choroby. Do czynników, które przyczyniają się do hiperglikemii w przebiegu ciężkiej choroby zaliczamy uwalnianie hormonów stresu, stosowanie niektórych leków oraz uwalnianie mediatorów w przypadku posocznicy lub urazu chirurgicznego. Glukoza podawana dożylnie, wykorzystywana zarówno do żywienia, jak i jako roztwór do podawania antybiotyków, również przyczynić się może do powstania hiperglikemii [5]. Warto w tym miejscu również zaznaczyć, iż w przypadku osób, u których występują częste stany hiperglikemii, należy ostrożnie podejmować aktywność fizyczną. Bardzo intensywny wysiłek może jeszcze bardziej nasilić hiperglikemię [6].

Skuteczne zarządzanie hiperglikemią wymaga wielokierunkowego działania, obejmującego zarówno interwencje farmakologiczne, jak i modyfikacje behawioralne. Kluczowe znaczenie ma nie tylko obniżenie podwyższonego stężenia glukozy we krwi za pomocą odpowiednio dobranych leków przeciwcukrzycowych, ale również optymalizacja nawodnienia organizmu oraz wdrożenie indywidualnie dostosowanego planu żywieniowego i aktywności fizycznej. Istotnym elementem terapii jest również redukcja nadmiernej masy ciała, co przyczynia się do poprawy wrażliwości tkanek na insulinę. Wspomagająco można wykorzystać naturalne substancje o udokumentowanym działaniu hipoglikemizującym, takie jak ekstrakt z cynamonu (o potwierdzonych właściwościach modulujących metabolizm węglowodanów), nasiona kozieradki pospolitej czy polifenole zawarte w zielonej herbacie. W kontekście cukrzycy typu 2, gdzie hiperglikemia stanowi jeden z głównych czynników ryzyka rozwoju powikłań mikro- i makronaczyniowych, konieczne jest holistyczne podejście terapeutyczne, uwzględniające zarówno korektę insulinooporności, jak i stymulację wydzielania insuliny przez komórki β trzustki. Farmakoterapia może obejmować doustne leki hipoglikemizujące (np. pochodne sulfonylomocznika stymulujące sekrecję insuliny), leki zwiększające wrażliwość tkanek na insulinę (takie jak metformina), inhibitory DPP-4 przedłużające działanie inkretyn, a także agoniści receptora GLP-1 spowalniające opróżnianie żołądka. W przypadkach ciężkiej hiperglikemii niezbędne może okazać się dożylne podanie insuliny krótko działającej. Nieleczona lub niewłaściwie kontrolowana hiperglikemia sprzyja rozwojowi otyłości, przyspiesza postęp cukrzycy typu 2 oraz zwiększa ryzyko wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych. Dlatego też kluczowe znaczenie ma wczesna diagnostyka, regularne monitorowanie glikemii oraz ścisła współpraca z zespołem diabetologicznym w celu indywidualnego dostosowania strategii terapeutycznej.