Kodowanie diety – znaczenie i sposoby poprawnego wprowadzenia

Modelowanie żywienia jest procesem, który wpływa na metabolizm i zachodzi w okresie prenatalnym i wczesnej młodości dziecka (tzw. okres krytyczny). Jest to czas, kiedy dziecko przechodzi intensywny rozwój – wówczas dojrzewają narządy i tkanki, a małe dziecko jest szczególnie narażone na niedobory składników odżywczych. Niedostateczna ilość lub nadmiar określonego składnika może determinować funkcjonowanie organizmu w przyszłości. Ryzyko schorzeń, które zostały ukształtowane w tym okresie, jest trudne do zmniejszenia w późniejszym okresie, dlatego wczesne modelowanie żywienia jest uważane za jeden z kluczowych elementów profilaktyki chorób cywilizacyjnych. Odpowiednie modelowanie żywienia może przyczynić się do zmniejszenia ryzyka wystąpienia schorzeń układu krążenia, otyłości, nowotworów czy cukrzycy, a także do prawidłowego rozwoju układu nerwowego i kostnego.

Już na początku lat 80. XX wieku naukowcy odkryli powiązanie między niedożywieniem matki i niską masą urodzeniową dzieci a epidemią chorób układu krążenia, która wystąpiła później (D. J. Barker i wsp. 1989). Powstało wiele teorii dotyczących programowania żywieniowego i rozwoju chorób w życiu dorosłym. Teoria opracowana przez Barkera sugeruje, że niedożywienie matki może mieć wpływ na zaburzenia w funkcjonowaniu komórek trzustki, nerek i serca. Organizm płodu przystosowuje się do niekorzystnych warunków, aby mózg mógł się rozwijać kosztem innych organów, co w życiu dorosłym może prowadzić do zaburzeń tolerancji glukozy oraz rozwoju nadciśnienia tętniczego.

Prawidłowa dieta matki w czasie ciąży ma ogromny wpływ na zdrowie nie tylko jej, ale również dziecka w łonie. Warto przygotować się na to już w trakcie planowania ciąży i przygotować odpowiednią masę ciała oraz stan zdrowia obojga rodziców. W trakcie ciąży należy nieustannie monitorować wzrost masy ciała – zazwyczaj pod okiem lekarza podczas każdego odwiedzenia. Należy unikać niedoborów minerałów i witamin, a także nadmiaru kalorii. Dieta ciężarnej powinna składać się głównie z produktów niskoprzetworzonych i opierać się na owocach, warzywach, produktach zbożowych oraz produktach pochodzenia roślinnego. Należy ograniczyć spożycie soli, cukru i tłuszczów zwierzęcych. Ważne jest, aby menu było zróżnicowane, a zgodnie z zasadami zdrowego odżywiania, niewielkie odstępstwa od zdrowej diety lub pożądania ciężarnej nie stanowią zagrożenia. Nawet przy zdrowej i zróżnicowanej diecie, należy pamiętać o suplementacji. Najnowsze zalecenia wskazują na konieczność przyjmowania witaminy D, jodu, kwasu foliowego oraz kwasów tłuszczowych DHA (M. Zimmer i wsp. 2020). Suplementacja żelazem powinna odbywać się jedynie w wyniku wskazań lekarskich. Nie jest wskazane w tym okresie przyjmowanie multiwitamin. W pierwszej kolejności należy zadbać o różnorodną dietę, a następnie po konsultacji z lekarzem rozważyć suplementację innymi składnikami. W trakcie ciąży – jeśli nie ma przeciwwskazań – należy dbać o umiarkowaną aktywność fizyczną. Zaleca się ograniczenie spożycia kofeiny do 200 mg na dzień, czyli około 2 filiżanek kawy (300 ml). Bezwzględnie nie należy spożywać alkoholu, ponieważ nawet niewielkie ilości mogą mieć negatywny wpływ na rozwój dziecka.

Laktacja jest składnikiem programowania żywieniowego i najlepszą możliwą profilaktyką zdrowotną. Jeśli jest to możliwe, zaleca się, aby była jedyną formą odżywiania niemowlęcia do ukończenia przez nie 6. miesiąca życia. Następnie powinna być kontynuowana tak długo, jak długo matka i dziecko tego pragną. W jednym z badań wykazano, że u niemowląt, które nie były karmione piersią lub zostały odstawione od piersi przed ukończeniem 4. miesiąca życia, zwiększone ryzyko otyłości w wieku 3 lat wynosiło aż 6 razy więcej, jeśli dieta była rozszerzana wcześniej niż jest to zalecane (S. Y. Huh i wsp. 2011). Siara, czyli mleko wytworzone w pierwszych dniach po urodzeniu dziecka, posiada bardzo wysoki poziom substancji zwiększających odporność, dzięki czemu chroni nowo narodzone dziecko przed chorobami. Karmienie piersią zmniejsza ryzyko rozwoju nadwagi, otyłości i cukrzycy w późniejszym życiu, a także zachorowania na niektóre nowotwory. Co ciekawe, laktacja wpływa również korzystnie na organizm matki – zmniejsza u niej prawdopodobieństwo zachorowania na cukrzycę, zespół metaboliczny, otyłość, osteoporozę czy nowotwór piersi. Im dłużej trwa laktacja, tym większe są korzyści, które można z niej uzyskać. W tym czasie dieta matki nie ma takiej samej wagi jak podczas ciąży. W ludzkim mleku proporcje składników są optymalne, a dzieci karmione piersią na żądanie jedzą zgodnie z apetytem, co zmniejsza ryzyko rozwoju otyłości w późniejszym wieku. Dodatkowo w ludzkim pokarmie znajdują się hormony, które są odpowiedzialne za regulację apetytu. Jednym z czynników, który może zwiększać ryzyko rozwoju otyłości w przyszłości, jest zbyt wysoka zawartość białka w pokarmie. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu mleko krowie zawierało o wiele więcej białka niż mleko kobiece, co mogło prowadzić do większego ryzyka rozwoju otyłości u dzieci karmionych mlekiem krowim.

Po ukończeniu przez dziecko 6. miesiąca życia, warto zwrócić uwagę na różnorodną, zdrową dietę, która pomoże w unikaniu niedoborów składników odżywczych. Oprócz tego, zdrowa dieta ma również znaczenie dla odpowiednich, proporcjonalnych przyrostów masy ciała, które warto monitorować za pomocą siatek centylowych. W przypadku wystąpienia niepokojących zmian, warto skonsultować się z lekarzem pediatrą, gdyż utrzymanie prawidłowej masy ciała we wczesnym dzieciństwie może pomóc w zapewnieniu zdrowia w przyszłości. Należy również pamiętać o zasadzie, że rodzice decydują, co dziecko spożywa, ale to dziecko decyduje, ile zje, oraz o tym, że zdrowe nawyki żywieniowe rodziców wpływają na zdrową dietę dzieci. Posiłki powinny zapewniać wysoką gęstość odżywczą, czyli dostarczać jak najwięcej składników odżywczych w zalecanej liczbie kilokalorii. Białko w diecie małych dzieci powinno stanowić 5–15% zapotrzebowania na energię, a jego źródłami będą mięso, jaja i produkty mleczne. Nieodłącznym elementem diety niemowląt są tłuszcze, które powinny stanowić 35–40% zapotrzebowania na energię u dzieci, a 20–30% u dorosłych. Ich odpowiednią podaż można zapewnić poprzez spożywanie produktów takich jak oleje roślinne, masło, mięso i produkty mleczne. W diecie dzieci warto uwzględnić tłuste ryby morskie lub rozważyć suplementację kwasami omega-3 (DHA i EPA), które odgrywają istotną rolę w funkcjonowaniu m.in. mózgu, serca i układu odpornościowego.