Jak poprawić wzrok dzięki odpowiedniemu dobieraniu pokarmów?

„Beri” oznacza po chińsku „słaby”. Choroba beri-beri pojawiła się pod koniec XIX wieku w Chinach. Tysiące ofiar mieszkało w pobliżu dworców i pierwotnie przypuszczano, że chorobę wywołują bakterie. Po latach znaleziono prawdziwą przyczynę. W pobliżu linii kolejowych ludzie mogli kupować biały (polerowany) ryż. Na terenach dalej położonych spożywano nadal ryż brunatny (niepolerowany). Ludzie zakładali, że biały ryż, z którego za pomocą nowoczesnej maszynowej techniki obróbki usuwano brunatną zewnętrzną warstwę (otręby), jest lepszy. Handlarze preferowali taki ryż, gdyż mogli go dłużej przechowywać. Późniejsze odkrycia wykazały, że biały ryż wraz z otrębami pozbawiony został cennych składników, a przede wszystkim witaminy B1, co prowadziło do awitaminozy. A skoro olbrzymia liczba Chińczyków odżywiała się w tamtych czasach prawie wyłącznie ryżem, stał się on przyczyną epidemii beri-beri. W podobny sposób na wzrok człowieka oraz na inne narządy działa żywność przetworzona, pozbawiana w wyniku przeróżnych technologii naturalnych składników pokarmu. Taki sposób żywienia generuje niedobory składników i osłabienie funkcjonowania organizmu, zwiększenie podatności na wszelkiego rodzaju choroby i niedostatki.

Najczęstsze dolegliwości okulistyczne wiążą się z deficytem retinolu, objawiającym się m.in. jako nyktalopia (upośledzenie widzenia zmierzchowego, potocznie zwana "kurzą ślepotą"), kseroftalmia (przewlekłe wysuszenie spojówek) czy stany zapalne struktur gałki ocznej. Diagnozę ewentualnych zaburzeń adaptacji do ciemności można przeprowadzić samodzielnie: po przejściu z oświetlonego pomieszczenia do ciemnego należy zmierzyć czas, jaki zajęło oku dostosowanie się do nowych warunków. Normą jest adaptacja trwająca 2–5 sekund; przedłużenie tego procesu do 7–8 sekund może świadczyć o łagodnym niedoborze, natomiast adaptacja przekraczająca 10–15 sekund powinna skłonić do konsultacji okulistycznej. Zapewnienie odpowiedniej podaży retinolu nie nastręcza trudności, gdyż występuje on zarówno w produktach odzwierzęcych (aktywna postać – retinol i jego estry), jak i roślinnych (prowitamina A – β-karoten). Najbogatsze źródła to tran rybi, podroby (zwłaszcza wątroba), pełnotłuste nabiały, jaja kurze (żółtka), a także warzywa liściaste o intensywnej zielonej lub pomarańczowej barwie (np. marchew, szpinak, jarmuż, morele, pomidory, papryka). Należy pamiętać, że retinol jest wrażliwy na czynniki zewnętrzne: ulega degradacji pod wpływem wysokiej temperatury, światła UV oraz długotrwałego przechowywania – stąd zaleca się spożywanie warzyw i owoców w postaci surowiej lub minimalnie przetworzonej termicznie (np. gotowanie na parze, krótkie blanszowanie). Zarówno niedobór, jak i nadmiar retinolu niosą poważne konsekwencje zdrowotne. Hipowitaminoza objawia się m.in. zaburzeniami rogówki, osłabieniem odporności nabłonkowej, a nawet ślepotą. Z kolei hiperwitaminoza może prowadzić do toksyczności wątroby, łuszczenia się naskórka, łamliwości włosów, neuropatii obwodowych oraz bólów kostno-stawowych, szczególnie w obrębie kości długich.

Zbyt wysoka konsumpcja tłuszczów pochodzenia zwierzęcego – w szczególności tych nasyconych – może sprzyjać rozwojowi sztywności naczyń krwionośnych, co z kolei utrudnia prawidłowe utrzymanie ciśnienia tętniczego. Stan ten może negatywnie oddziaływać również na strukturę i funkcjonowanie narządu wzroku. W diecie należy ograniczyć produkty bogate w tłuszcze nasycone, takie jak tłuste gatunki mięsa, wysokotłuszczowe sosy, słonina, śmietana, masło oraz przetworzona żywność zawierająca te składniki. Zaleca się zastępowanie ich tłuszczami roślinnymi, które są źródłem niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych. Ponadto, nadmierne spożycie mięsa nie jest wskazane; zapotrzebowanie organizmu na białko powinno być pokrywane głównie przez produkty pochodzenia roślinnego. Szczególną uwagę warto zwrócić na białko sojowe oraz jego przetwory, takie jak tofu, miso czy tempeh, które zyskują coraz większą popularność także w Europie. Dodatkowo, cenne źródła aminokwasów stanowią pełnoziarniste zboża, różnorodne orzechy i nasiona, a także rośliny strączkowe – w tym fasola (w wielu odmianach), soczewica, szpinak oraz brokuły.

Nadmierne spożycie sacharozy oraz wyrobów cukierniczych może stanowić istotny czynnik ryzyka rozwoju zaburzeń glikemii, w szczególności gdy prowadzi do nadwagi o typie androidalnym (tzw. otyłość brzuszna), która jest silnie skorelowana z insulinoopornością. Co więcej, u pacjentów z rozpoznaną cukrzycą typu 2 częstym objawem towarzyszącym bywa pogorszenie ostrości wzroku na skutek retinopatii cukrzycowej. Historycznie rzecz ujmując, sacharoza przez stulecia traktowana była jako substancja o ograniczonej dostępności – jej sprzedaż ograniczała się wyłącznie do punktów aptecznych, gdzie pełniła funkcję reaktywu laboratoryjnego o specjalistycznym zastosowaniu. W tamtych czasach głównym źródłem słodkiego smaku pozostawał miód pszczeli, którego pozyskiwanie wymagało znacznie większego nakładu pracy niż współczesna produkcja rafinowanego cukru. Obecnie sytuacja uległa diametralnej zmianie: miód stał się produktem niszowym, podczas gdy cukier – powszechnie dostępnym i nadmiernie konsumowanym składnikiem diety.

Wielu pacjentów doświadcza pogorszenia funkcji wzrokowych nie z powodu pierwotnych schorzeń okulistycznych, lecz w wyniku kumulacyjnego wpływu różnorodnych substancji o wątpliwej wartości biologicznej, które systematycznie obciążają organizm. Do tej kategorii zalicza się nie tylko wcześniej wymieniane czynniki, ale również szeroko rozpowszechnione produkty codziennego użytku: wysokocukrowe napoje gazowane i izotoniczne, etanol w każdej postaci, kofeinę zawartą w kawie oraz innych stymulantach, a także farmaceutyki stosowane w sposób niekontrolowany lub przekraczający zalecane dawki. Długotrwałe nadużywanie preparatów leczniczych – niezależnie od tego, czy ich działanie jest udokumentowane naukowo, czy też opiera się wyłącznie na subiektywnym przekonaniu o skuteczności (efekt placebo) – prowadzi do stopniowego wyczerpywania się naturalnych mechanizmów autoregulacyjnych organizmu, co w konsekwencji osłabia jego zdolność do utrzymania homeostazy.

Najbardziej wiarygodnym wskaźnikiem oddziaływania naszej diety na ogólny stan zdrowia – w tym na funkcje wzrokowe – okazuje się być świadomie przeprowadzana głodówka. Systematycznie stosowana pod nadzorem specjalisty ds. żywienia, przynosi ona wymierne korzyści profilaktyczne oraz terapeutyczne. Przede wszystkim pozwala zredukować ryzyko wystąpienia lub złagodzić objawy schorzeń ściśle powiązanych z niezbilansowanym jadłospisem. W trakcie tego procesu oczyszczającego niezwykle istotne jest utrzymanie odpowiedniego nawodnienia organizmu – zaleca się spożywanie znacznych ilości wysokiej jakości wody źródlanej bądź naturalnego soku winogronowego, co wspomaga eliminację nagromadzonych toksyn. Zazwyczaj po upływie około 48 godzin uczucie głodu ustępuje, ustępując miejscem nowemu poczuciu lekkości i wzmożonej energii. Konieczne jest jednak stopniowe wyprowadzanie organizmu z tego stanu – rozpoczynając od małych porcji łatwo przyswajalnych produktów spożywanych w powolnym tempie, z pełną koncentracją na dokładnym przeżuwaniu i świadomym doświadczaniu smaku każdego kęsa. Należy podkreślić, że wszelkie formy postu czy głodówek powinny być konsultowane z lekarzem prowadzącym oraz realizowane pod opieką wykwalifikowanego dietetyka. Co szczególnie warto zauważyć, okres ten może stanowić doskonałą okazję do obserwacji ewentualnych zmian w jakości percepcji wzrokowej. Jeśli zaobserwuje się znaczną poprawę w tym zakresie, może to stanowić sygnał do gruntownej rewizji dotychczasowych nawyków żywieniowych oraz wprowadzenia modyfikacji sprzyjających długoterminowemu utrzymaniu dobrej kondycji fizycznej i psychicznej.

Optymalne warunki podczas spożywania posiłków zakładają stworzenie przestrzeni sprzyjającej koncentracji oraz wewnętrznemu spokojowi. Należy zrezygnować z rozpraszających czynności, takich jak prowadzenie intensywnych dyskusji, oglądanie programów telewizyjnych czy korzystanie z urządzeń elektronicznych, a przede wszystkim unikać jedzenia w stanie emocjonalnego napięcia, złości lub stresu. Badania potwierdzają, że pełne zaangażowanie umysłu w akt jedzenia – zarówno na poziomie fizycznym, jak i mentalnym – znacząco poprawia przyswajalność składników odżywczych. Podobnie jak wzrok osiąga najwyższą ostrość, gdy skupiamy się wyłącznie na pojedynczym obiekcie, tak trawienie przebiega najefektywniej, gdy ciało i umysł współdziałają w harmonii, bez zbędnych bodźców zewnętrznych.