Gorzkie pestki moreli – amigdalina, ryzyko zatrucia cyjanowodorem, ostrzeżenia EFSA i opinie kliniczne

Morela pospolita (Prunus armeniaca L.) to gatunek drzewa owocowego z rodziny różowatych (Rosaceae), wywodzący się z rejonów Azji Środkowej i Chin, a obecnie uprawiany w wielu krajach świata, w tym w basenie Morza Śródziemnego i w Polsce. Wewnątrz soczystego, bogatego w beta-karoten owocu znajduje się twarda pestka (endokarp), która skrywa właściwe nasiono (jądro pestki) przypominające wyglądem migdał.

W zależności od odmiany botanicznej wyróżnia się dwa rodzaje jąder pestek moreli:

• Słodkie pestki moreli: pochodzą z odmian szlachetnych, mają łagodny, lekko orzechowy smak i zawierają jedynie śladowe ilości glikozydów cyjanogennych.
• Gorzkie pestki moreli: pozyskiwane głównie z dzikich lub półdzikich odmian moreli; charakteryzują się intensywnie gorzkim smakiem i wysokim stężeniem amigdaliny (sięgającym 3–6% suchej masy nasiona), co czyni je surowcem niebezpiecznym toksykologicznie.

Gorzkie pestki moreli, podobnie jak gorzkie migdały, zawierają amigdalinę – związek organiczny z grupy glikozydów cyjanogennych, wyizolowany po raz pierwszy w 1830 roku przez Pierre’a Robiqueta i Antoine’a Boutrona-Charlarda. W latach 50. XX wieku półsyntetyczną pochodną amigdaliny (laetril) zaczęto błędnie określać handlową nazwą „witamina B17”.

Z punktu widzenia biochemii i medycyny amigdalina nie jest żadną witaminą – nie jest substancją niezbędną do życia człowieka, nie posiada żadnej funkcji koenzymatycznej i nie istnieje jednostka chorobowa wynikająca z jej „niedoboru”.

Co dzieje się po rozgryzieniu i połknięciu gorzkiej pestki moreli? Pod wpływem enzymu beta-glukozydazy (obecnego w samych nasionach oraz produkowanego przez mikrobiotę jelitową człowieka) cząsteczka amigdaliny ulega hydrolizie enzymatycznej do:

• dwóch cząsteczek D-glukozy,
• jednej cząsteczki aldehydu benzoesowego,
• jednej cząsteczki cyjanowodoru (HCN, kwasu pruskiego) – gwałtownie wchłanianej z przewodu pokarmowego trucizny komórkowej.

Zarówno Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA), jak i Główny Inspektorat Sanitarny (GIS) zdecydowanie odradzają spożywanie gorzkich pestek moreli. Panel Ekspertów EFSA wyznaczył Ostrą Dawkę Referencyjną (ARfD – Acute Reference Dose) dla cyjanku na bardzo niskim poziomie 20 µg/kg masy ciała.

Uwzględniając wysoką zawartość amigdaliny w gorzkich pestkach moreli (średnio ok. 0,5 mg uwalnianego jonu cyjankowego w jednej pestce, a w niektórych partiach nawet do 3,8 mg/g), obowiązują rygorystyczne limity toksykologiczne:

• Osoby dorosłe: bezpieczna dawka jednorazowa, która nie przekracza progu ARfD, to maksymalnie 1–2 małe gorzkie pestki moreli dziennie (lub mniej niż połowa dużej pestki). Już spożycie 3 małych pestek przekracza bezpieczny limit ustalony przez EFSA.
• Dzieci, kobiety w ciąży i karmiące piersią: obowiązuje całkowity zakaz spożywania gorzkich pestek moreli – u małego dziecka zjedzenie nawet jednej małej pestki powoduje kilkukrotne przekroczenie bezpiecznego progu ARfD, a kilka pestek stanowi bezpośrednie zagrożenie życia.
• Regulacje prawne w UE: Rozporządzenie Komisji (UE) 2017/1237 wprowadziło maksymalny dopuszczalny poziom kwasu cyjanowodorowego w nieprzetworzonych całych, mielonych lub rozdrobnionych pestkach moreli wprowadzanych do obrotu dla konsumenta końcowego na poziomie 20 mg/kg.

Toksyczność cyjanowodoru wynika z faktu, że jony cyjankowe (CN-) wykazują bardzo silne powinowactwo do trójwartościowego jonu żelaza (Fe3+) w kompleksie IV łańcucha oddechowego – oksydazie cytochromu c w mitochondriach. Zablokowanie tego enzymu uniemożliwia komórkom wykorzystanie tlenu dostarczanego z krwią, co prowadzi do gwałtownej hipoksji histotoksycznej (uduszenia wewnętrznego tkanek) oraz ciężkiej kwasicy mleczanowej.

Najbardziej wrażliwe na niedotlenienie są ośrodkowy układ nerwowy oraz mięsień sercowy:

• Objawy lekkiego i umiarkowanego zatrucia: pulsujący ból i zawroty głowy, metaliczny posmak i pieczenie w ustach, nudności, wymioty, ból brzucha, niepokój, przyspieszone tętno (tachykardia) oraz duszność i przyspieszony oddech.
• Objawy ciężkiego zatrucia: stan splątania, spadek ciśnienia tętniczego, zaburzenia rytmu serca, drgawki toniczno-kloniczne, utrata przytomności, śpiączka oraz porażenie ośrodka oddechowego prowadzące do zgonu (dawka śmiertelna cyjanowodoru u człowieka wynosi od 0,5 do 3,5 mg/kg masy ciała).
• Toksyczność przewlekła: regularne przyjmowanie subletalnych dawek cyjanków uszkadza nerw wzrokowy, wywołuje neuropatie obwodowe oraz zaburza syntezę hormonów tarczycy poprzez gromadzenie tiocyjanianów hamujących wychwyt jodu.

Mimo agresywnego marketingu na stronach sprzedających paramedyczne suplementy (gdzie niejednokrotnie sugeruje się spożywanie od kilkunastu do nawet kilkudziesięciu pestek dziennie), stanowisko współczesnej onkologii klinicznej i medycyny opartej na dowodach (EBM) jest jednoznaczne:

• Brak skuteczności przeciwnowotworowej u ludzi: badania kliniczne przeprowadzone pod nadzorem amerykańskiego National Cancer Institute (NCI) oraz systematyczne przeglądy Cochrane Collaboration wykazały, że amigdalina (laetril) nie prowadzi do remisji nowotworów, nie przedłuża czasu przeżycia pacjentów onkologicznych ani nie łagodzi objawów choroby.
• Wysokie ryzyko ciężkiego zatrucia u pacjentów: w badaniach klinicznych oraz raportach centrów toksykologicznych u licznych pacjentów przyjmujących doustnie gorzkie pestki moreli lub preparaty amigdaliny odnotowano ciężkie, a niekiedy śmiertelne zatrucia cyjanowodorem, zwłaszcza przy jednoczesnym spożywaniu dużych dawek witaminy C lub surowych warzyw bogatych w beta-glukozydazę.

Podsumowując, gorzkie pestki moreli nie stanowią ani metody profilaktyki, ani leczenia chorób nowotworowych, natomiast ich przyjmowanie w ilościach przekraczających 1–2 małe pestki u dorosłych wiąże się z realnym zagrożeniem ostrego zatrucia cyjankiem.