Czy spożywanie tłuszczu palmowego negatywnie wpływa na zdrowie człowieka?

Związki tłuszczowe są niezbędnymi elementami odżywiania.. Dostarczają one dużej ilości energii do organizmu, stanowią źródło niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT), wspierają funkcjonowanie układu nerwowego oraz biorą udział w syntezie hormonów.. Są także nieodzowne do absorpcji witamin rozpuszczalnych w tłuszczach - A, D, E, K.. Związki tłuszczowe to grupa związków lipidowych o różnorodnej strukturze.. Podstawowa klasyfikacja opiera się na pochodzeniu (roślinnym i zwierzęcym) oraz obecności wiązań podwójnych (nasyconych i nienasyconych).. Związki tłuszczowe nasycone są wytwarzane głównie przez organizmy zwierząt, podczas gdy nienasycone występują przede wszystkim w produktach roślinnych.. Wyjątek stanowią lipidy palmowe i kokosowe, które mimo pochodzenia roślinnego zawierają duże ilości nasyconych kwasów tłuszczowych.

Olej z palmy oleistej, znanej także jako olejowiec gwinejski, jest produktem uzyskiwanym głównie w krajach o klimacie tropikalnym. Indonezja i Malezja są największymi producentami tego oleju na świecie, odpowiadając łącznie za 85% światowej produkcji, a Tajlandia i Kolumbia także są znaczącymi producentami. Można uzyskać dwa rodzaje tego produktu surowy, czerwonopomarańczowy olej palmowy tłoczony z miąższu owoców (bogaty w beta-karoten, tokotrienole i koenzym Q10) oraz olej z nasion palmy (olej z ziaren palmowych), który charakteryzuje się jasną barwą i bardzo wysokim udziałem nasyconego kwasu laurynowego.

Olej z nasion palmy (olej z pestek palmowych) jest wytwarzany na mniejszą skalę; pozyskuje się go poprzez tłoczenie wysuszonych nasion, ma jasną barwę i pod względem składu przypomina olej kokosowy, zawierając głównie krótko- i średniołańcuchowe nasycone kwasy tłuszczowe. Z kolei właściwy olej palmowy, pozyskiwany z miąższu owoców, dzięki wysokiej zawartości karotenoidów ma intensywny czerwono-pomarańczowy kolor oraz stanowi bogate źródło witaminy E (zwłaszcza tokotrienoli) i fitosteroli. W procesie rafinacji traci on część tych cennych składników, a jego barwa ulega rozjaśnieniu. Jednakże nierafinowany czerwony olej palmowy może być stosowany w postaci surowej, zachowując pełnię naturalnych przeciwutleniaczy.

Nieutwardzony tłuszcz palmowy, ze względu na swoją stałą konsystencję, jest stosowany w celu zastąpienia częściowo uwodornionych olejów w niektórych produktach. Dzięki temu można ograniczyć ilość tłuszczów trans w żywności, co jest korzystne z punktu widzenia zdrowia. Rafinowany tłuszcz palmowy jest bardziej korzystny niż utwardzone tłuszcze roślinne. Jednakże, głównym powodem do kontrowersji wokół oleju palmowego jest jego wysoki poziom tłuszczów nasyconych. Należy jednak zauważyć, że badania wykazały, że kwas palmitynowy pochodzenia roślinnego ma nieznaczny wpływ na poziom cholesterolu całkowitego i LDL we krwi w porównaniu do kwasu palmitynowego pochodzenia zwierzęcego. Ponadto nie ma jednoznacznych dowodów na to, że olej palmowy znacząco zwiększa ryzyko wystąpienia chorób układu krążenia, a ta kwestia wymaga dalszych badań (M. M. Urugo i wsp. 2021). Specjaliści zalecają jednak zastąpienie w diecie tłuszczów bogatych w nasycone kwasy tłuszczowe olejami roślinnymi o większej zawartości kwasów jedno- i wielonienasyconych (np. olejem lnianym czy rzepakowym), które mogą obniżać ryzyko chorób układu krążenia (M. Jarosz i wsp. 2020). Tłuszcze trans, obecne w utwardzanym oleju palmowym, są niekorzystne dla zdrowia i mogą zwiększać ryzyko miażdżycy i chorób układu krążenia poprzez podnoszenie stężenia cholesterolu LDL i obniżanie stężenia cholesterolu HDL. Ich duże spożycie może również prowadzić do występowania insulinooporności (J. Niedźwiecka, L. Kapka-Skrzypczak, M. Michalak-Majewska 2013). Tłuszcze trans występują najczęściej w produktach żywnościowych wysoko przetworzonych o niskiej wartości odżywczej, które nie wpływają pozytywnie na stan zdrowia. Najlepszym wyborem jest surowy olej palmowy – źródło karotenoidów, witaminy E i skwalenu, jednak jest on rzadko spotykany w produktach.

W centrum dyskusji na temat oleju palmowego znajduje się również kwestia ekologii. Palmy olejowe rosną w strefach klimatycznych, w lasach i torfowiskach. Jednak, aby uzyskać tereny pod uprawę tych roślin, niezbędne jest wykarczowanie i spalenie lasów tropikalnych. To prowadzi do zniszczenia siedlisk wielu zwierząt, w tym rzadkich, zagrożonych gatunków. W szczególności dotyczy to orangutanów, których populacja znacznie zmalała w wyniku tych działań. Ponadto, duże ilości dwutlenku węgla są uwalniane podczas podpaleń, co prowadzi do zanieczyszczenia środowiska i przyspieszenia zmian klimatycznych. Z drugiej strony, uprawa, zbiór i przetwórstwo oleju palmowego zapewniają zatrudnienie wielu ludziom. W związku ze wzrostem świadomości zagrożeń ekologicznych wśród ekologów, przetwórców i producentów oleju palmowego, powstała organizacja RSPO (ang. The Roundtable on Sustainable Palm Oil), czyli stowarzyszenie na rzecz zrównoważonego przetwórstwa oleju palmowego. Organizacja ta skupia firmy przetwarzające lub handlujące olejem palmowym, które nie przyczyniają się do niszczenia terenów tropikalnych. RSPO wydaje certyfikat umożliwiający oznaczanie produktów jako zawierających certyfikowany olej palmowy, w zamian wymaga od producentów i dostawców spełnienia wysokich wymagań na każdym etapie produkcji oraz regularnych kontroli.

Odpowiedź na pytanie, czy olej palmowy jest szkodliwy, nie jest jednoznaczna. Ma on zarówno wady, jak i zalety. Produkty zawierające jego utwardzoną formę, w której występują kwasy tłuszczowe typu trans, powinny być unikane. Zasada ta obowiązuje także w przypadku innych roślinnych tłuszczów poddawanych uwodornieniu. Najnowsze zalecenia mówią, że spożycie izomerów kwasów tłuszczowych typu trans w menu dorosłych i dzieci powinno być tak niskie, jak to możliwe w diecie, która zapewnia odpowiednią wartość odżywczą (M. Jarosz i wsp. 2020). Tłuszcze trans mogą być ukryte pod nazwami: utwardzone tłuszcze, uwodornione tłuszcze, utwardzone tłuszcze roślinne, częściowo utwardzone tłuszcze. Jeśli na liście składników występuje taka nazwa, warto rozważyć zakup innego produktu. Z uwagi na powszechność żywności zawierającej olej palmowy trudno go całkowicie wyeliminować, jednak w wysokiej zawartości kwasów tłuszczowych nasyconych powinien być spożywany w umiarkowanej ilości. W takiej sytuacji, lepiej wybrać produkty oznaczone certyfikatem potwierdzającym, że olej pochodzi ze zrównoważonych upraw.