Substancje roślinne podobne do cholesterolu występują w zwykłej, codziennej diecie człowieka

Fitosterole, znane również jako sterole roślinne, stanowią grupę naturalnie występujących związków steroidowych o strukturze alkoholi cyklicznych. Ich kluczową cechą jest zdolność konkurencyjnego hamowania wchłaniania cholesterolu w jelicie cienkim, co przekłada się na obniżenie jego stężenia w osoczu krwi. Do najważniejszych przedstawicieli tej klasy należą β-sitosterol (najbardziej rozpowszechniony w naturze), kampesterol (występujący m.in. w oleju kukurydzianym), stigmasterol (charakterystyczny dla roślin strączkowych) oraz brassikasterol (identyfikowany głównie w oleju rzepakowym). Biologicznie, sterole te pełnią funkcję stabilizującą błony komórkowe roślin, analogicznie do roli cholesterolu w organizmach zwierzęcych. Szczególnym przypadkiem jest ergosterol – prekursor witaminy D2, syntetyzowany przez glony z rodzaju *Chlorella* oraz niektóre grzyby.

Fitostanole, choć często syntetyzowane z fitosteroli, występują naturalnie w szerokim spektrum produktów spożywczych, takich jak owoce, zboża, orzechy oraz różnorodne oleje roślinne. Stanowią heterogeniczną klasę związków bioaktywnych, których znaczenie kliniczne wynika z udokumentowanej zdolności do redukcji stężenia frakcji LDL (tzw. "złego cholesterolu") w osoczu krwi. Mechanizm ich działania opiera się na konkurencyjnym hamowaniu absorpcji cholesterolu pokarmowego w jelicie cienkim, co jednocześnie przyspiesza jego eliminację z ustroju poprzez drogę żółciową. Pod względem struktury chemicznej fitostanole reprezentują nasycone analogi fitosteroli, wykazując znaczące podobieństwo do endogennej cząsteczki cholesterolu. W przemyśle spożywczym szeroko stosuje się estry stanoli roślinnych jako funkcjonalne składniki margaryn i innych produktów tłuszczowych, których przeznaczeniem jest optymalizacja profilu lipidowego krwi u konsumentów.

Najwyższą koncentrację fitosteroli odnotowuje się w tłoczonych na zimno olejach roślinnych, takich jak olej rzepakowy, sezamowy, kukurydziany, sojowy oraz ryżowy. Dodatkowo, znaczące ilości tych związków występują w orzechach różnych gatunków, nasionach roślin strączkowych, a także w kiełkach zbóż – szczególnie pszenicznych i kukurydzianych. Ze względu na udokumentowane korzyści zdrowotne, fitosterole i stanole są powszechnie wykorzystywane jako składniki aktywne w żywności funkcjonalnej, której celem jest wspomaganie profilaktyki chorób układu sercowo-naczyniowego. Systematyczne spożywanie już 2 gramów stanoli roślinnych dziennie może przyczynić się do obniżenia stężenia frakcji LDL cholesterolu – tzw. "złego cholesterolu" – nawet o 10 do 20 procent, co potwierdzają liczne metaanalizy badań klinicznych. Choć naturalne stanole roślinne są obecne w niewielkich ilościach w owocach, pełnoziarnistych produktach zbożowych, orzechach oraz niektórych olejach, ich stężenie jest zbyt niskie, aby wywołać znaczący efekt hipocholesterolemiczny. Zdecydowanie wyższe dawki tych bioaktywnych związków dostarcza się poprzez spożywanie wzbogacanych produktów, takich jak margaryny funkcjonalne, jogurty czy napoje roślinne. Mechanizm działania fitosteroli i stanoli polega na konkurencyjnym hamowaniu wchłaniania cholesterolu w jelicie cienkim, co przekłada się na zmniejszenie jego biodostępności. Obecne wytyczne dietetyczne podkreślają rolę tych związków w prewencji miażdżycy oraz innych schorzeń metabolicznych, zwłaszcza u osób z zaburzeniami lipidowymi. Ich powszechne, choć niskie stężenie w podstawowych produktach spożywczych sprawia, że niewielkie ilości są konsumowane codziennie, jednak aby osiągnąć efekty terapeutyczne, konieczna jest suplementacja lub spożywanie żywności fortyfikowanej.