Ostre zapalenie trzustki: strategie żywieniowe w warunkach samoistnego uszkodzenia tkanki gruczołowej

Ostre zapalenie trzustki to ciężki stan zapalny, który w zależności od postaci może obejmować pobliskie tkanki i narządy. Dwie najczęstsze przyczyny to kamica żółciowa oraz nadmierne spożycie alkoholu, prowadzące do niedrożności przewodów wyprowadzających lub uszkodzenia komórek pęcherzykowych. Trzustka łączy funkcję wewnątrzwydzielniczą (produkcję insuliny regulującej poziom glukozy) z zewnątrzwydzielniczą (syntezę i uwalnianie enzymów trawiennych do dwunastnicy).

W przebiegu choroby dochodzi do groźnego zjawiska samotrawienia: enzymy, które w fizjologicznych warunkach aktywują się dopiero w świetle jelita, ulegają aktywacji wewnątrz narządu, niszcząc białka budulcowe trzustki. Podstawowym objawem jest niezwykle silny, nagły ból w nadbrzuszu promieniujący do kręgosłupa, któremu towarzyszą nudności, wymioty i wzdęcia. Rozpoznanie potwierdzają badania biochemiczne – co najmniej trzykrotny wzrost aktywności amylazy lub lipazy w surowicy i moczu – oraz badania obrazowe (USG, TK). Bez względu na postać choroby konieczna jest natychmiastowa hospitalizacja.

W początkowym okresie silnych objawów całkowicie rezygnuje się z żywienia doustnego, aby odciążyć trzustkę i powstrzymać stymulację enzymatyczną. Dodatkowo stosuje się odsysanie treści żołądkowej. Kluczowe znaczenie ma zapewnienie prawidłowego nawodnienia, realizowanego głównie drogą dożylną w celu utrzymania właściwej diurezy i perfuzji narządowej.

Ostre zapalenie trzustki charakteryzuje się gwałtownym katabolizmem, prowadzącym do szybkiej utraty masy ciała, dlatego dostarczenie składników odżywczych jest niezbędne. Choć dawniej opierano się głównie na żywieniu pozajelitowym (dostarczającym 1900–2400 kcal w postaci glukozy, tłuszczów i aminokwasów), współczesne badania jednoznacznie wskazują na wyższość wczesnego żywienia dojelitowego przez zgłębnik założony do jelita czczego. Taka metoda chroni barierę jelitową, zmniejsza ryzyko infekcji i ogranicza powikłania metaboliczne (np. hiperglikemię). W żywieniu tym stosuje się specjalistyczne diety peptydowe lub zawierające średniołańcuchowe kwasy tłuszczowe (MCT), które charakteryzują się wysoką przyswajalnością.

W łagodnym przebiegu ostrego zapalenia trzustki żywienie doustne można wdrożyć już około 4. doby, pod warunkiem ustąpienia bólu, normalizacji aktywności enzymów trzustkowych oraz powrotu perystaltyki jelit. Przez pierwsze 2–3 dni dieta ma charakter płynny lub papkowaty, a pojedyncze porcje nie powinny przekraczać 200–300 ml. Podstawowym wymogiem jest lekkostrawność oraz restrykcyjne ograniczenie tłuszczu.

Powrót do normalnej diety odbywa się stopniowo i trwa od 3–4 miesięcy (w łagodnych przypadkach) do nawet 6 miesięcy po ciężkim epizodzie. W pierwszym miesiącu podaż tłuszczu wynosi ok. 40 g/dzień, a białka ok. 65 g/dzień, ze stopniowym zwiększaniem tych wartości w kolejnych tygodniach. Po ustąpieniu objawów wprowadzana jest dieta pełnowartościowa, lekkostrawna, oparta na 3–4 mniejszych posiłkach dziennie. Całkowicie wyklucza się potrawy smażone, pieczone tradycyjnie i ostro przyprawione; zaleca się gotowanie, gotowanie na parze oraz pieczenie w folii. Produkty bogatobłonnikowe (pieczywo razowe, grube kasze, rośliny strączkowe) są początkowo przeciwwskazane, a warzywa i owoce poddaje się obróbce termicznej i podaje w formie musów lub puree. Całkowita abstynencja alkoholowa jest bezwzględnym i dożywotnim wymogiem terapeutycznym.