Otyłość i depresja – jak się ze sobą wiązają

Przeanalizowanie obrazu klinicznego zarówno zaburzeń depresyjnych, jak i otyłości ujawnia szereg istotnych pokrewieństw w zakresie modyfikacji aktywności ruchowej, regulacji łaknienia oraz kontroli spożycia pokarmów, co zostało udokumentowane w badaniach prowadzonych przez Sulivana, Prescotta i Kendlera w 2002 roku. U pacjentów cierpiących na depresję można zaobserwować zróżnicowane wzorce zachowań żywieniowych – od znacznego obniżenia apetytu po jego patologiczną eskalację. Jeśli chodzi o aktywność fizyczną, osoby z rozpoznaną depresją często wykazują tendencję do unikania jakiejkolwiek formy wysiłku fizycznego, podczas gdy u pacjentów z współwystępującym ADHD o dominującym podtypie hiperaktywnym oraz zdiagnozowaną depresją może występować paradoksalnie zwiększone zapotrzebowanie na ruch, co zostało opisane przez McElroy i współpracowników w 2004 roku. W ostatnich latach szczególną uwagę naukowców przyciągnęło zagadnienie osi jelitowo-mózgowej, której znaczenie dla funkcjonowania układu nerwowego, a także dla regulacji nastroju i zachowań, stało się przedmiotem intensywnych badań. Okazuje się, że skład mikrobiomu jelitowego może wywierać istotny wpływ na procesy poznawcze oraz stan psychiczny, co otwiera nowe perspektywy w rozumieniu, w jaki sposób dieta może modyfikować zdrowie psychiczne oraz sprzyjać rozwojowi różnych zaburzeń. Badania prowadzone przez Bremnera i zespół w 2020 roku wskazują, że określone obszary mózgu, a także neuroprzekaźniki i neuropeptydy zaangażowane zarówno w regulację nastroju, jak i kontroli apetytu, mogą pełnić kluczową rolę w mediowaniu tych powiązań.

Obecne badania epidemiologiczne jednoznacznie wskazują na rosnącą częstość występowania zaburzeń depresyjnych wśród populacji o różnym wieku, przy czym szczególnie dotknięte są kobiety z rozpoznaną otyłością. Systematyczne analizy naukowe potwierdzają istnienie silnej korelacji pomiędzy stopniem nasilenia otyłości a ryzykiem rozwoju epizodów depresyjnych. Wyniki wieloletnich obserwacji klinicznych dowodzą, że osoby z nadmierną masą ciała wykazują nawet o 50–60% wyższe prawdopodobieństwo wystąpienia zaburzeń afektywnych w porównaniu z grupą kontrolną o prawidłowym wskaźniku BMI, co zostało udokumentowane w pionierskich pracach z lat 90. XX wieku (O’Neil & Jarrell, 1992).

Analogiczne obserwacje poczynił zespół badaczy podczas eksperymentu, w którym uczestniczyły osoby borykające się z nadmierną masą ciała oraz otyłością. Uczestnicy sygnalizowali nasilone odczucia lęku wewnętrznego, obniżonego nastroju o charakterze depresyjnym oraz podwyższoną drażliwość. Dodatkowo zaobserwowano u nich pogorszenie akceptacji własnej osoby, a ich procesy myślowe koncentrowały się wokół kwestii związanych z konsumpcją pokarmów oraz modyfikacjami sylwetki wynikającymi z wprowadzonych ograniczeń dietetycznych (A. J. Stunkard, T. A., 1992). Przyczyną takiego stanu rzeczy jest fakt, iż stosowanie ścisłych restrykcji żywieniowych prowadzi do destabilizacji mechanizmów regulujących uczucie głodu i sytości. W wyniku zmian biochemicznych, wywołanych ograniczeniem dostępu do kluczowych składników odżywczych, dochodzi do wzmożonej reaktywności struktur mózgowych na bodźce związane z pożywieniem. Konsekwencją tego zjawiska jest rozwinięcie się u osób regularnie stosujących rygorystyczne diety tendencji do natrętnego rozmyślania o jedzeniu, a także wystąpienie zaburzeń odżywiania, takich jak epizody kompulsywnego objadania się. Naruszenie ustalonych zasad dietetycznych często pociąga za sobą spadek poczucia własnej wartości oraz powrót do wcześniejszych, niezdrowych nawyków żywieniowych. U osób angażujących się w proces redukcji masy ciała, u których zdiagnozowano objawy depresyjne oraz wysoki poziom lęku, w krótkim czasie po zaprzestaniu przestrzegania restrykcyjnej diety dochodziło do szybkiego przyrostu masy ciała, znany jako efekt jo-jo. Z kolei u uczestników cechujących się wysokim poziomem samooceny, u których nie stwierdzono stanów lękowych ani niepokoju, udało się nie tylko zredukować masę ciała, ale również utrzymać osiągnięte rezultaty po zakończeniu okresu dietetycznego (E. Zubrzycka, 2005). Zdrowa i zrównoważona redukcja tkanki tłuszczowej stanowi proces rozciągnięty w czasie, który niestety nie zawsze kończy się sukcesem. Każda porażka w tym zakresie generuje uczucie frustracji, prowadząc często do pogorszenia stanu emocjonalnego, objawiającego się między innymi obniżeniem poczucia własnej wartości, nasileniem lęku, a także rozwojem postaw agresywnych lub wrogich wobec otoczenia (E. Zubrzycka, 2005).

Obserwuje się globalny wzrost liczby przypadków otyłości, co stanowi istotne wyzwanie zdrowotne współczesnych społeczeństw. Coraz bardziej docenia się znaczenie czynników psychologicznych towarzyszących nadmiernej masie ciała oraz otyłości, które mogą sprzyjać rozwojowi zaburzeń takich jak przewlekły stres, stany lękowe czy epizody depresyjne. Zależności te często tworzą błędne koło, w którym pogarszający się stan psychiczny przyczynia się do dalszego przyrostu masy ciała poprzez niekontrolowane zachowania żywieniowe. Niezależnie od tego, czy zaburzenia psychiczne są pierwotną przyczyną, czy też konsekwencją otyłości, niezbędne jest wdrożenie kompleksowej opieki psychologicznej oraz terapeutycznej, która uwzględni zarówno aspekty fizjologiczne, jak i emocjonalne pacjenta.