Kawa - zalety i potencjalne zagrożenia

Pierwotne plantacje kawy powstały w 575 roku naszej ery na terenie gór Abyssynii i półwyspu Somalijskiego. Spożywanie kawy przez Arabów datuje się na okres pomiędzy XI a XII wiekiem. Pierwsze europejskie kawiarnie założono w 1645 roku we Włoszech, w Wenecji. Na początku XX wieku, w związku z potrzebą stworzenia produktu, który można by przechowywać przez długi czas bez utraty smaku i aromatu, powstała kawa rozpuszczalna. Kawa pojawiła się w Polsce w XVII wieku i stała się nieodłączną częścią kultury polskiej. Obecnie kawa jest jednym z najpopularniejszych napojów w Polsce. Kawa uprawiana jest pomiędzy zwrotnikami Raka i Koziorożca. Największymi producentami kawy są Brazylia, Kolumbia i Wietnam, które zapewniają ponad połowę światowej produkcji kawy. Kawa rośnie na drzewach kawowych, pochodzących z obszaru obecnej Etiopii. Drzewa te mogą osiągać wysokość nawet do 10 metrów. Owoce kawowca przypominają wielkością i kształtem wiśnie. Podczas dojrzewania owoców zmieniają one kolor z zielonego, przez ciemnoczerwony, aż do czarnego, gdy są już przejrzałe. Pod skórką owocu znajduje się soczysty miąższ, a w nim dwa ziarna. Okazjonalnie zdarza się, że w owocu rozwija się tylko jedno ziarno, tzw. peaberry, które jest bardzo cenione, ponieważ kawa wyprodukowana z takich ziaren jest bardziej aromatyczna. Dwa najczęściej wyróżniane gatunki kawy to Coffea Arabica (kawa arabska) i Coffea Canephora (kawa robusta). Pierwsza z nich stanowi 60% światowej produkcji kawy. Kawa arabska ma łagodny smak i prawie dwa razy mniej kofeiny niż kawa robusta, która ma mocny, wyrazisty smak.

Badania naukowe prowadzone przez Międzynarodową Organizację Kawową oraz Instytut Informacji Naukowej o Kawie potwierdzają, że umiarkowane spożywanie kawy jest całkowicie bezpieczne i nie wpływa negatywnie na zdrowie. W kawie występuje ponad 700 różnych składników, w tym nie tylko kofeina, ale też węglowodany, tłuszcze, woda, białka, kwasy roślinne, alkaloidy, sole mineralne oraz substancje aromatyczne. Proporcje poszczególnych składników zależą od rodzaju kawy, a także od tego, czy są to surowe ziarna, prażone, czy też napar. Oprócz tego, na skład kawy wpływa również rodzaj gleby, klimat, sposób uprawy oraz proces przetwarzania i prażenia.

Kofeina, będąc najważniejszą substancją aktywną w napoju kawowym, jest bardzo szybko absorbowana z przewodu pokarmowego do układu krążenia, osiągając maksymalne stężenie po godzinie, które utrzymuje się przez maksymalnie 4 godziny. Dawka śmiertelna kofeiny dla człowieka wynosi 100 g. Spożycie kofeiny do 400 mg dziennie nie prowadzi do wzrostu ryzyka schorzeń układu krążenia. Nie zmniejsza ona również gęstości mineralnej kości u osób, które spożywają odpowiednią ilość wapnia. Uzależnienie od kofeiny może wystąpić przy dziennym spożyciu powyżej 500-600 mg, co może przyczynić się do szeregu niepożądanych objawów, takich jak nadmierna pobudliwość, uczucie niepokoju, arytmia, bezsenność, bóle głowy i problemy żołądkowe. Kobiety w ciąży i karmiące powinny ograniczyć spożycie kofeiny. Napój kawowy zawiera wiele substancji, które nadają mu smak i aromat, takich jak polifenole, w tym kwas chlorogenowy, chinowy i kawowy. Oprócz właściwości smakowych, te substancje wykazują złożone efekty biologiczne, w tym działanie przeciwnowotworowe związane z aktywnością antyoksydacyjną i wychwytem wolnych rodników, hamowanie odkładania blaszki miażdżycowej, działanie przeciwzapalne, przeciwbakteryjne, opóźnienie rozkładu witaminy C w organizmie, zdolność wiązania metali ciężkich z diety, ograniczenie wchłaniania żelaza i przyswajalności białek. W napoju kawowym występuje także trigonelina, która w trakcie palenia ziaren kawy przekształca się w witaminę PP. Napój kawowy odznacza się także zawartością kwasu szczawiowego. Obecne badania nie dowodzą jednoznacznie, czy spożywanie napoju kawowego jest korzystne dla organizmu, czy wręcz przeciwnie. Nie ma także zgodności co do wpływu picia napoju kawowego na rozwój nadciśnienia tętniczego. Picie 2-3, a nawet 4 filiżanek napoju kawowego dziennie wpływa na zwiększenie przepływu krwi poprzez rozszerzenie arterii serca, co prowadzi do ukrwienia całego organizmu. Arterie w głowie ulegają zwężeniu, co ogranicza skłonność do bólów migrenowych. Kolejnym plusem picia napoju kawowego jest wpływ kofeiny na przyspieszenie spalania tłuszczu, co może być korzystnym składnikiem terapii odchudzającej, oczywiście wypijana w umiarkowanych ilościach, bez cukru i śmietanki. Napój kawowy nie może być spożywany przez osoby cierpiące na nadkwasotę, ponieważ wzmaga wydzielanie kwasów żołądkowych i żółci. Powoduje wzrost stężenia homocysteiny we krwi, co przyczynia się do rozwoju miażdżycy oraz wpływa na zwiększoną krzepliwość krwi. Napój kawowy wzmaga wydalanie z moczem elektrolitów, takich jak Mg2+, K+, Ca2+, co zwiększa ryzyko złamań kostnych. Związki polifenolowe obecne w napoju kawowym mają działanie antyoksydacyjne, co może powodować korzystny wpływ napoju kawowego w schorzeniach kardiologicznych, cukrzycy i nowotworach. Jednak picie powyżej 5 szklanek napoju kawowego dziennie w związku z zawartością akrylamidu może zwiększyć ryzyko raka pęcherza moczowego. Napój kawowy dzięki zawartości garbników może przeciwdziałać procesom powodującym próchnicę zębów. Badania wykazują istotne zmniejszenie ryzyka wystąpienia choroby Parkinsona u osób regularnie pijących napoje z kofeiną. Nie powinny jej jednak spożywać osoby z nadciśnieniem tętniczym po 65. Roku życia. Nie powinno się także łączyć picia napoju kawowego z paleniem papierosów.

Odpowiedź na pytanie, czy spożywanie kawy jest niekorzystne, nie jest oczywista, ponieważ wpływ składników kawy na ludzki organizm jest uzależniony od różnych czynników. Wśród nich można wymienić metodę uprawy, częstotliwość spożycia, stan zdrowia i warunki osobiste osoby pijącej kawę. Podczas picia kawy należy zachować umiar i przestrzegać własnych ograniczeń, aby w pełni cieszyć się jej przyjemnymi cechami.